Karamânî Mehmed Paşa ve Tevârîh-i Selâtîn-i Osmâniyye: Fâtih Kanunnâmesi, Fıkıh-Örf Sentezi ve Klasik Bürokrasi Külliyâtı

Osmanlı Devleti'nin merkezîleşme sürecinde ve hukuk sisteminin kurumsallaşmasında en mühim rolü oynayan devlet adamı ve âlim Karamânî Mehmed Paşa (ö. 1481)'dır. Aslen Karamanlı olup, soyu anne cihetiyle büyük mutasavvıf Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye ulaşır. Konya ve Karaman medreselerinde devrin büyük allâmelerinden aklî ve naklî ilimleri tahsil etmiştir.

Arap dili, fıkıh, tefsir, inşâ ve feraiz sahalarında devrinin zirve âlimlerinden biri olarak şöhret bulmuş; Fatih Sultan Mehmed'in dikkatini celbederek İstanbul'a davet edilmiştir. Önce Sahn-ı Semân medreselerinde müderrislik yapmış, ardından Dîvân-ı Hümâyun Nişancılığına getirilmiştir.

«Devletin bekası, kılıç ile kalemin izdivacına bağlıdır. Kılıç fetheder, kalem tanzim eder. Fıkıh adalet terazisini kurar, kanun ise nizamı muhafaza eder.» — Karamânî Mehmed Paşa

1477 yılında Gedik Ahmed Paşa'nın azlinden sonra Vezîriâzamlık (Sadrazamlık) makamına yükselmiş ve Fatih'in vefatına kadar bu vazifeyi büyük bir dirayetle sürdürmüştür.

Karamânî Mehmed Paşa'nın Türk ve İslâm hukuk tarihindeki en büyük hizmeti, Fatih Sultan Mehmed'in meşhur Kānûnnâme-i Âl-i Osmân'ının mimarı ve kaleme alıcısı olmasıdır. Nişancılığı esnasında, Osmanlı Devleti'nin asırlardır şifâhî olarak uygulanan örfî kaidelerini, divan teşrifatını ve idarî ahkâmını sistemli bir kanun mecmuası haline getirmiştir.

Kanunnâme üç ana bölümden müteşekkildir: 1. Kısım: Devlet ricalinin mertebeleri, teşrifat kaideleri, divan protokolü ve elçilerin kabul usulleri. 2. Kısım: Padişahın maiyeti, saray meclisleri, has oda, harem ve yeniçeri teşkilatının nizamı. 3. Kısım: Suçlar, cezalar, divan harçları, timar tevcihleri ve meşhur nizâm-ı âlem maddesi.

Karamânî Mehmed Paşa, Hanefî fıkhının umumî maslahat ve istihsan prensipleriyle Türk-Moğol devlet töresini kusursuz bir sentez içinde birleştirmiştir.

Fâtih Kanunnâmesi'nin dünya çapında en çok tartışılan meşhur maddesi, Karamânî Mehmed Paşa'nın kalemiyle formüle edilmiştir: «Ve her kimesneye evlâdımdan saltanat müyesser ola, karındaşların nizâm-ı âlem içün katl eylemek münâsibdir. Ekser ulemâ dahi tecvîz etmişlerdir. Anınla âmil olalar.»

Karamânî Mehmed Paşa bir fıkıh allâmesi olarak bu kaideyi nefis tatmini veya keyfî bir zulüm olarak değil; Fetret Devri'nde vuku bulan ve on bir yıl boyunca yüz binlerce masumun kanının akmasına, memleketin parçalanmasına yol açan iç savaşları (fitne) önlemek için maslahat-ı mürsele ve ehven-i şerreyn (iki zarardan hafif olanı tercih) fıkhî kaidesine dayandırmıştır.

«Devletin birliği tecezzi (bölünme) kabul etmez. İki sultan bir iklimde hükmedemez. Bir canın fedasıyla milyonlarca canın selametini temin etmek, şeriatın nizam felsefesidir.» — Karamânî Mehmed Paşa

Bu madde, Osmanlı Devleti'nin sonraki asırlarda parçalanmadan üç kıtada tek bir merkezden idare edilmesini sağlayan çelik omurgayı teşkil etmiştir.

Karamânî Mehmed Paşa, vezirliği esnasında Fatih Sultan Mehmed'in emriyle Tevârîh-i Selâtîn-i Osmâniyye (Osmanlı Sultanlarının Tarihi) adlı eserini kaleme almıştır. Eserin en mühim hususiyeti, Osmanlı tarihini Arapça olarak telif eden ilk Osmanlı devlet adamı olmasıdır.

Arapça tercihinin sebebi, İstanbul'un fethinden sonra İslâm dünyasında (Memlükler, Mağrip ve Hicaz havzasında) Osmanlı Devleti'nin İslâm'ın en büyük hâmisi ve hilafet derecesinde bir cihan devleti olduğunu ilim ehlinin ortak lisanıyla tescilleme gayesidir.

Eser, fasih ve veciz bir Arapça nesirle yazılmış olup, kuru vekayinamelerden farklı olarak hadiselerin sebep-sonuç münasebetlerini ve hukuki boyutlarını ön plana çıkarır.

Karamânî Mehmed Paşa'nın tarihi, Ertuğrul Gazi ve Osman Bey'in zuhuruyla başlar ve Fatih Sultan Mehmed'in 1481'deki vefatına kadar cereyan eden hadiseleri ihtiva eder. Müellif, her padişahın şahsiyetini, adaletini, ordu sevk ve idaresindeki maharetini bir devlet adamı gözüyle tahlil eder.

Orhan Gazi'nin teşkilatçılığı, I. Murad'ın şehâdeti, Yıldırım Bayezid'in celâli ve Ankara Meydan Muharebesi'nin askerî kusurları tarafsızlıkla irdelenir. Çelebi Mehmed'in devleti ihya siyaseti ve II. Murad'ın gaza ahlakı överek nakledilir.

Fatih Sultan Mehmed devri ise eserin en geniş ve muazzam kısmıdır; zira müellif bu devrin bizzat baş mimarlarından ve kararların icracılarındandır.

Karamânî Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı devrindeki en radikal ve tartışmalı icraatı, büyük Toprak ve Maliye Reformu'dur. Fatih Sultan Mehmed'in devasa ordusunu, donanmasını ve sefer masraflarını finanse edebilmek için atıl kalmış veya şahsî menfaat için vakfedilmiş binlerce vakıf ve mülk köyünü mirî (devlet) arazisine çevirip tımarlı sipahilere tahsis etmiştir.

Bu tasarruf, ulema ve tekke çevrelerinde büyük bir hoşnutsuzluk ve itiraz dalgasına yol açmıştır. Başta Şeyh Vefâ ve Molla Fenârî ahfadı olmak üzere bazı zümreler Karamânî'yi şer'î vakıflara tecavüzle itham etmişlerdir. Lakin Paşa, devletin bekası ve gazanın devamı için şer'î maslahat prensibini savunmuştur.

Bu reform, Osmanlı merkezî idaresinin feodal unsurlara ve kontrolsüz vakıf zenginleşmesine karşı kazandığı en büyük zaferlerden biri olmuştur.

Karamânî Mehmed Paşa, yalnız bir idareci değil, devrinin en seçkin müderrislerindendi. Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul'da inşa ettirdiği Sahn-ı Semân Külliyesi'nin müfredat programının, vakfiyesinin ve idarî teşkilatının tanziminde başrol oynamıştır.

Matematik ve astronomi dehası Ali Kuşçu'nun Semerkant'tan İstanbul'a gelişi ve Ayasofya müderrisliğine tayini, Molla Hüsrev'in fıkıh riyaseti ve Hızır Bey Çelebi'nin kadılık nizamında Karamânî'nin teşvik ve tensipleri mevcuttur.

Paşa, medreselerde hem dinî ilimlerin (tefsir, hadis, fıkıh) hem de aklî ilimlerin (hendese, felekiyyat, mantık) birlikte okutulması gerektiğini savunmuş; Osmanlı ilim rönesansına zemin hazırlamıştır.

Karamânî Mehmed Paşa, Fatih Sultan Mehmed'in son anlarının en yakın şahididir. 1481 baharında nereye yöneleceği sır gibi saklanan büyük bir sefer için Üsküdar'dan yola çıkan Fatih, Gebze yakınlarındaki Tekfur Çayırı'nda (Hünkâr Çayırı) aniden şiddetli karın ağrısıyla yatağa düşmüş ve 3 Mayıs 1481'de vefat etmiştir.

Karamânî Mehmed Paşa, devletin bir anarşiye ve yeniçeri isyanına sürüklenmemesi için padişahın vefatını derhal gizlemiş, cenazeyi gizlice İstanbul'a naklettirmiştir. Amasya'da bulunan büyük şehzade Bayezid ile Konya'da bulunan küçük şehzade Cem Sultan'a gizli ulaklar göndermiştir.

Tarihî rivayetlere göre Karamânî, ilim ve felsefeye olan vukufiyeti sebebiyle Cem Sultan'ın tahta geçmesini arzu etmiş; bu durum kaderini tayin eden en trajik hadise olmuştur.

Fatih'in vefatını hisseden ve Karamânî Mehmed Paşa'nın vakıf ve toprak reformlarından dolayı kin besleyen yeniçeriler ve sipahiler, 4 Mayıs 1481'de İstanbul'da tarihin en dehşetli isyanlarından birini başlatmışlardır.

Sarayın kapılarını zorlayan asiler, Karamânî Mehmed Paşa'yı Cem Sultan taraftarlığı ve toprak reformları sebebiyle suçlayarak feci şekilde katletmişlerdir. Paşa'nın konağı yağmalanmış, kütüphanesi dağıtılmış ve cesedi sokaklarda sürüklenmiştir.

«Âlimin ölümü âlemin ölümüdür. Karamânî, kılıcın ve kalemin nizamını kurdu; lakin cehlin ve asabiyetin kılıcına kurban gitti. Onun kanı, Fatih'in nizamının bedeli oldu.»

Karamânî'nin şehâdeti, Osmanlı bürokrasisinin padişah ve yeniçeri dengesinde ne denli hassas ve tehlikeli bir bıçak sırtında yürüdüğünü gösteren en acı ibret levhasıdır.

Karamânî Mehmed Paşa'nın trajik sonu, onun vücuda getirdiği devasa hukuk ve tarih mirasını gölgeleyememiştir. Telif ettiği Kānûnnâme-i Âl-i Osmân, Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılışına kadar bütün teşrifat ve idare kaidelerinin temel taşı olarak yürürlükte kalmıştır.

Arapça Tevârîh-i Selâtîn-i Osmâniyye'si ise İdris-i Bitlisî, Hoca Sâdeddin Efendi ve Âlî gibi sonraki devir müverrihleri tarafından hürmetle istifade edilen en muteber kaynaklar arasında yer almıştır. 20. yüzyılda M. Halil Yinanç ve İ. Hakkı Uzunçarşılı gibi büyük tarihçiler eseri gün ışığına çıkarmışlardır.

Karamânî Mehmed Paşa, ilmiyle amel eden bir fakih, cesur bir ıslahatçı ve devlet felsefesini kanun maddelerine döken eşsiz bir kanun koyucu olarak Türk-İslâm medeniyetinin abide şahsiyetlerinden biridir.