Kalkaşendî: Subhu'l-A'şâ fî Sınâ'ati'l-İnşâ, İlm-i Kitâbet, Diplomasi Felsefesi ve Memlük Medeniyet Ansiklopedisi Külliyâtı

Memlükler devri Mısır ve Şam coğrafyasının yetiştirdiği en büyük bürokrat, münşî ve ansiklopedistlerden biri olan Ebü'l-Abbâs Şihâbüddin Ahmed b. Ali el-Kalkaşendî (756-821 / 1355-1418), Nil Deltası'ndaki Kalkaşende kasabasında köklü bir ilim ailesine mensup olarak doğmuştur. İskenderiye ve Kahire'de fıkıh, hadis, nahiv, edebiyat ve riyaziye tahsil etmiş; Şâfiî mezhebinde fetva verecek seviyede bir fıkıh otoritesi olduktan sonra Memlük Devleti'nin kalbi sayılan Dîvânü'l-İnşâ'ya (Devlet Yazı İşleri ve Dışişleri Bakanlığı) kâtip olarak intisap etmiştir. Kalkaşendî'nin yaşadığı devir, Memlük bürokrasisinin diplomatik protokoller, resmî yazışma teknikleri ve arşivcilikte dünya tarihinin en incelmiş ve kurumsallaşmış teşkilatlarından birini kurduğu zirve dönemdir.

Kalkaşendî'nin dünya bürokrasi ve kültür tarihine bıraktığı en muazzam başyapıt olan Subhu'l-A'şâ fî Sınâ'ati'l-İnşâ (Gece Körünün Sabahı / Kâtiplik Sanatına Dair Şafak Aydınlığı), 14 büyük ciltten teşekkül eden benzersiz bir medeniyet ansiklopedisidir. Müellif bu eseri telif etme sebebini; Dîvân-ı İnşâ'da vazife yapacak bir kâtibin sadece güzel yazı yazmakla yetinemeyeceğini; devletler hukuku, coğrafya, tarih, dinler tarihi, astronomi, vergi sistemleri, posta teşkilatı ve edebiyatın bütün inceliklerine vâkıf 'kâmil bir aydın' olması gerektiğini belirterek izah eder. Eser, Ortaçağ İslâm devlet teşkilatının ve Akdeniz diplomasisinin en teferruatlı röntgenidir.

Subhu'l-A'şâ'nın birinci cildi, kâtiplik (kitâbet) mesleğinin şerefini, tarihî menşeini ve bir kâtipten beklenen ahlâkî vasıfları şerh eder. Kalkaşendî'ye göre kâtip; devletin sır küpü, sultanın dili ve aklı, halkın ise hamisidir. Bir kâtipte bulunması gereken en birinci vasıf 'Kitmân-ı Sır' (sır saklama ehliyeti), doğruluk, iffet ve vakar sahibi olmaktır. Ayrıca bir kâtip; Kur'ân âyetlerine, hadis-i şeriflere, darbımesellere, lügat inceliklerine ve Arap şiirinin en nadide örneklerine bihakkın vâkıf olmalı; kaleme aldığı bir ferman veya mektupta muhatabın makamına göre kelimeleri vezinli bir terazi gibi seçebilmelidir.

Eserin en özgün ve teknik fasıllarından biri, yazı aletlerinin ve hat sanatının teferruatla anlatıldığı bölümdür. Kalkaşendî; kamış kalemlerin cinslerini (Vâsıt, Mısır, Hint kamışları), kalemin açılma ve yarılma (şakk) geometrisini, mürekkep çeşitlerini (is mürekkebi, zaçlı mürekkep, altın yaldız), kâğıt ebatlarını (Bağdadî kâğıt, Şâmî, Mansûrî, Mısrî parşömenler) ve yazı türlerini (Kûfî, Sülüs, Nesih, Tevkî', Rıkā', Muhakkak, Reyhânî) cetveller ve örneklerle izah eder. Bu fasıl, İslâm kitap sanatları ve paleografyası için paha biçilmez birincil bir rehberdir.

Kalkaşendî, devlet yazışmalarının sıhhati için coğrafya bilgisini kâtibin en mühim silâhı olarak görür. Subhu'l-A'şâ'nın geniş bir bölümü, devrin bilinen dünyasının coğrafyasına hasredilmiştir. Mısır ve Suriye'nin vilayetleri, şehirleri, kaleleri, limanları, nehirleri ve tarım havzaları en ince teferruatıyla kaydedildikten sonra; Anadolu Beylikleri, Osmanlı Devleti'nin ilk fetihleri, İlhanlılar, Altın Orda Devleti, Memlüklerin diplomatik münasebet kurduğu Bizans, Fransa, Aragon, Ceneviz ve Venedik gibi Avrupa devletlerinin coğrafî ve siyasî sınırları haritalandırılır.

Subhu'l-A'şâ'nın en büyüleyici kısımlarından biri, Memlük Devleti'nin kurduğu muazzam haberleşme ağını anlatan fasıldır. Kalkaşendî; atlı ulaklar vasıtasıyla Kahire ile Dımaşk arasında birkaç günde haber ulaştıran 'Berîd' (atlı posta) menzillerini, istasyonları ve nöbet sistemini tarif eder. Daha da hayret verici olanı, devrin interneti mesabesindeki 'Hamâmü'l-Berîd' (Posta Güvercinleri) teşkilatıdır. Güvercinlerin soyları, talim usulleri, bacaklarına takılan hafif altın ve gümüş kapsüller, Kahire Kalesi'ndeki güvercin kuleleri ve acil durumlarda Akdeniz sahillerinden başkente saatler içinde düşman donanmasını bildiren 'Menâzır' (Ateş ve duman kuleleri) sistemi harikulade bir vukûfiyetle gözler önüne serilir.

Kalkaşendî, Memlük sultanlarının İslâm ve Hristiyan hükümdarlarına gönderdiği fermanları (mansûr), tayin beratlarını (tevkî'), mütareke ve barış muahedelerini (ahidnâme) ve diplomatik mektupları (mekâtibât) tam metinleriyle nakleder. Her bir hükümdara hitap ederken kullanılacak unvanlar (el-Elkāb) katı bir diplomatik hiyerarşiye bağlanmıştır; Bizans imparatoruna, Papa'ya, Moğol hanına veya bir Türkmen beyine yazarken hangi hürmet veya tehdit kalıplarının seçileceği, mektubun kâğıt boyutu ve imza (alâmet-i şerîfe) yeri kanunlaştırılmıştır.

Subhu'l-A'şâ, salt bir bürokrasi el kitabı değil, devasa bir mukayeseli dinler ve kültürler tarihidir. Kalkaşendî; Yahudilik, Hristiyanlık, Sâbiîlik ve Mecûsîliğin inanç esaslarını, mukaddes günlerini ve bayramlarını; İslâm tarihindeki halifelikleri, Emevî, Abbâsî, Fâtımî ve Eyyûbî saray teşrifatını, bayram alaylarını, Nil'in taşması münasebetiyle yapılan 'Vefâü'n-Nîl' merasimlerini ve Kâbe örtüsünün (Mahmil) yola çıkış şenliklerini canlı bir sinema şeridi gibi tasvir eder.

Eserin dünya kriptoloji tarihi açısından en can alıcı kısımlarından biri, Kalkaşendî'nin devletlerarası casusluk ve gizli yazışmalar için kullanılan şifreleme sistemlerini (Aklâmü't-Ta'miye ve İstihrâcü'l-Muammâ) şerh ettiği fasıldır. Kalkaşendî; harf yer değiştirme, harf ikamesi, ebced temelli rakamsal şifreleme ve Arap harflerinin metin içindeki kullanım sıklığı analizine (frekans analizi) dayanan şifre çözme metodolojisini izah etmiştir. Bu metin, modern istihbarat ve şifreleme biliminin Ortaçağ'daki en ileri zirvesini belgeler.

Şihâbüddin el-Kalkaşendî'nin Subhu'l-A'şâ'sı, Osmanlı Dîvân-ı Hümâyun kâtiplerinden modern diplomatlara kadar asırlar boyunca devlet ricâlinin masabaşı başvuru kaynağı olmuştur. Kalkaşendî, devletin bekasının sadece kılıç ve orduyla değil; kılıcı yöneten adalet, akıl, liyakat ve kalemle (kitâbet) kabil olduğunu ebedî bir abide gibi dikmiştir. Onun eseri, İslâm medeniyetinin ulaştığı teşkilatçı zekâyı, kurumsal hafızayı ve yüksek bürokratik zarafeti bütün dünyaya gösteren ölümsüz bir anıttır.