Ebû Bekir el-Kaffâl eş-Şâşî ve Mehâsinü'ş-Şerî'a: İbâdetlerin Bâtınî Hikmetleri ve Makâsıd-ı Şerî'at Külliyatı

İslâm hukuk felsefesinin ve hikmet-i teşrî' ilminin kurucusu kabul edilen Ebû Bekir Muhammed b. Alî el-Kaffâl eş-Şâşî el-Kebîr (291-365 / 904-976), bugünkü Özbekistan'ın başkenti Taşkent (Şâş) toprağında neş'et etmiştir.

Kaffâl eş-Şâşî, devrinin en büyük Şâfiî fakihi, hadis hâfızı, müfessiri, kelâmcısı ve edibidir. Çilingirlik (kaffâllık) zanaatıyla maişetini temin ettiği için 'Kaffâl' (Kilit Ustası) lakabıyla anılmıştır. Nitekim o, şeriatın ve ahkâmın kapalı kilitlerini akıl, hikmet ve esrâr anahtarlarıyla açan usta bir hezarfendir.

Horasan, Irak, Hicaz ve Şam ilim merkezlerini dolaşmış; İbn Huzeyme ve İbn Cerîr et-Taberî gibi allâmelerden ders almış ve Mâverâünnehir havzasını bir hikmet merkezine dönüştürmüştür.

Kaffâl eş-Şâşî'nin İslâm düşünce tarihindeki abidevî telifi Mehâsinü'ş-Şerî'a fî Furû'i'ş-Şâfi'iyye (Şeriatın Güzellikleri ve Hükümlerin Hikmetleri), İslâm hukukunun bâtınî gayelerini ve maslahatlarını temellendiren ilk bağımsız eserdir.


Şâşî, Mu'tezile'nin kuru rasyonalizmi ile Haşviyye'nin hikmeti reddeden lafızcılığı arasında Ehl-i Sünnet'in hikmet ve maslahat dengesini kurmuştur.

Şâşî, Mehâsinü'ş-Şerî'a'da abdest ve gusül gibi zâhirî temizlik hükümlerini nefsin arınma dereceleriyle açıklar. Suyun necâseti gidermesi, isti'dâd-ı fıtrîyi (yaratılış saflığını) perdeleyen günah kirlerini izâle etmenin remzidir.

Abdestte organların yıkanması tesadüfî değildir: El dünya mülkünü terk etmeye, ağız bâtıl kelâmı temizlemeye, burun ruhanî nefesi duymaya, yüz ilâhî nura yönelmeye, baş tefekkürü tevhitle taca erdirmeye, ayak ise sırât-ı müstakîmde sebat etmeye işaret eder. Maddî taharet tamamlanmadan ruhanî huzura girilemez.

Kaffâl eş-Şâşî'ye göre namaz, mahlûkâtın kâinattaki bütün ibadet şekillerini (dağların kıyamı, hayvanların rükûu, nebâtâtın secde ve cemâdâtın ka'desi) insân-ı kâmil bünyesinde toplayan kozmik bir mîracdır.

İftitah tekbiriyle dünya arkaya atılır; kıyamda rubûbiyyet karşısında fakr izhar edilir; rükûda nefsânî kibir kırılır; secdede ise 'topraktan geldik, toprağa döneceğiz ve oradan tekrar diriltileceğiz' sırrıyla fenâ fi'llâh neşvesi tadılır. Namaz, kalbin mâsivâdan tecrid edilerek divân-ı ilâhîde huzur bulmasıdır.

Şâşî, orucun ferdî ve içtimaî maslahatlarını derin bir psikolojiyle tahlil eder. Oruç, melekiyet sıfatıyla donanmaktır; zira melekler yemez, içmez ve şehvet hissetmezler. Sâlik, oruçla hayvânî iştihalarını dizginleyip rûhâniyet dairesine terfi eder.

Zekât ise nefsin en büyük putu olan mal sevgisini (hubb-ı dünyâ) kırmak ve mülkün hakiki mâlikinin Cenâb-ı Hak olduğunu fiilen tasdik etmektir. Zekât vermeyen nefs cimrilik marazıyla çürürken, zekât veren cemiyet adalet ve muhabbet rabıtasıyla kenetlenir.

Mehâsinü'ş-Şerî'a'da Hac, insanın ecel şerbetini içip kabre girmesinin ve Arasat meydanında dirilmesinin canlı bir temsilidir. İhrama girmek kefenlenmektir; memleketini ve elbiselerini terk etmek dünyadan tecerrüttür.

Arafat vakfesi, mahşer gününde mahlûkatın dehşetle bekleşmesini remzeder. Kâbe'nin etrafında tavaf, Arş'ı tavaf eden Mukarrebûn meleklerine iltihak etmektir. Hacerü'l-Esved'i istilâm, Bezm-i Elest'teki ahdi tazelemektir. Şâşî'ye göre Kâbe, yeryüzünün kalbi; arifin kalbi ise manevî Kâbe'dir.

Kaffâl eş-Şâşî'nin bu çığır açıcı eseri, kendisinden bir asır sonra gelecek olan Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'indeki 'Esrâru's-Salât', 'Esrâru'z-Zekât' ve 'Esrâru'l-Hac' fasıllarına doğrudan ilham kaynağı olmuştur.

Aynı şekilde Endülüslü büyük usulcü Ebû İshâk eş-Şâtıbî, el-Muvâfakât'ında Makâsıdü'ş-Şerî'a nazariyesini inkişaf ettirirken Şâşî'nin Mehâsinü'ş-Şerî'a'daki illet, maslahat ve hikmet tespitlerini temel referans almıştır. Şâşî, İslâm hukukunun lafız ile ruh, zâhir ile bâtın arasındaki kopmaz bağını tahkim etmiştir.

Kaffâl eş-Şâşî'nin mirası, ibadetleri sadece 'şeklî yükümlülükler' olarak gören kuru şekilcilik ile ibadetin zâhirini hiçe sayan bâtınî ibâha (kuralsızlık) tehlikelerine karşı en sağlam kalkandır.

Ona göre kabuksuz öz çürür, özsüz kabuk ise çöptür. Şeriat kabuk, tarikat yol, hakikat ise özdür. Mehâsinü'ş-Şerî'a, çağımızın zihinlerine İslâm ibadetlerinin derin psikolojik, ahlâkî, kozmik ve metafizik güzelliklerini hatırlatan sönmez bir meş'aledir.

Kaffâl eş-Şâşî, Mehâsinü'ş-Şerî'a'da İslâm fıkhının temelini teşkil eden 'Zarûrât-ı Hamse'yi (Dinin, Nefsin, Aklın, Neslin ve Malın Muhafazası) sadece hukukî maddeler olarak değil; nefsin ilâhî kemâle ermesinin vazgeçilmez sütunları olarak açıklar. Ona göre bir cemiyette din ve akıl emniyeti zedelendiğinde, insanın hayvân-ı nâtık vasfı kaybolur ve ferdî rûhlar karanlığa gömülür.

Şâşî'nin iktisadî felsefesi de bu hikmet üzerine kuruludur: Faiz (ribâ), başkasının emeğini sömürerek kalpteki merhamet damarını kuruttuğu için haram kılınmıştır. Alışverişte aldatma, mülkiyet sınırlarına tecavüz ederek toplumun adalet harcını bozar. Şeriatın helal ve haram sınırları, insanın dünya hayatını imar ederken ahiret sermayesini zayi etmemesi için çekilmiş ilâhî bir hıfz hattıdır.

Zarûret-i Hamse	Zâhirî Fıkıh Hükmü	Bâtınî & Hikmetî Sırrı
Hıfzu'd-Dîn	İman ve ibadetlerin ikamesi	Kalbin şirk ve nifaktan arınarak tevhid nûruyla aydınlanması.
Hıfzu'n-Nefs	Kısas ve can emniyeti	Ruhun taşıyıcısı olan bedenin mukaddes bir emanet bilinmesi.
Hıfzu'l-Akl	Hamar (içki) ve uyuşturucunun men'i	İlâhî hitabı kavrayan ve marifetullahı idrak eden aklî nurun korunması.
Hıfzu'n-Nesl	Nikâhın teşviki ve zinanın seddi	İlâhî hilâfet emanetini taşıyacak nesillerin pâk ve helal fıtratla doğması.
Hıfzu'l-Mâl	Hırsızlığın cezası ve israfın men'i	Dünya malının Hak yolunda infak edilecek bir vesile olarak hıfzı.

Kaffâl eş-Şâşî devrinde Bağdat ve Basra merkezli Mu'tezile kelâmcıları, akla aşırı bir hükümranlık tanıyarak 'hüsün ve kubuh' (iyi ve kötü) kavramlarını aklın zâtî icadı saymışlar; nassları salt rasyonalist kalıplara zorlamışlardır. Buna mukabil zâhirîler ise hükümlerde hiçbir hikmet ve illet aranamayacağını iddia etmişlerdir.

Kaffâl eş-Şâşî, Mehâsinü'ş-Şerî'a'da bu iki aşırılığı da çürütmüştür: 'Akıl kanun koyucu (şâri') değil; Şâri'-i Hakîm'in emir ve nehiylerindeki gizli güzellikleri, rahmet pınarlarını ve maslahatları keşfeden bir çıradır.' Şâşî'nin bu metodolojik hamlesi, İmâm Eş'arî ve İmâm Mâtürîdî'nin kurduğu Ehl-i Sünnet omurgasının fıkıh felsefesindeki en sağlam istinadgâhı olmuştur.