Osmanlı Devleti'nin ilk başkenti Bursa'da doğup yetişen ve asıl adı Salâhuddîn Mûsâ b. Muhammed b. Mahmûd olan Kādîzâde-i Rûmî (ö. 844/1440 civarı), Osmanlı coğrafyasından çıkıp İslâm dünyasının doğusundaki büyük Semerkant Rönesansı'nın kurucu başaktörü haline gelen emsalsiz bir riyâziye ve felekiyyât dehasıdır.

Bursa Kadısı Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'nın kızıyla evli olan babası Bursa kadısı olduğu için 'Kādîzâde' (Kadıoğlu), Anadolu'dan geldiği için de 'er-Rûmî' nisbesiyle anılmıştır. Bursa'da Molla Fenârî'den aklî ve naklî ilimleri tahsil ettikten sonra, riyâziye ve astronomideki derin merakını tatmin etmek üzere devrin en ileri merkezi olan Mâverâünnehir'e, Semerkant'a hicret etmiştir.

Semerkant'ta Timur'un torunu, büyük ilim aşığı hükümdar Uluğ Bey ile tanışmış; Uluğ Bey ona hürmetle bağlanarak hem kendi hocası hem de kurduğu muazzam Semerkant Medresesi ve Semerkant Rasathanesi'nin (Rasad-hâne-i Semerkant) baş yöneticisi (müdîr-i sânî) tayin etmiştir.

Kādîzâde'nin astronomi tarihindeki en etkili ve en çok okunan şaheseri, Hârizmli astronom Mahmûd b. Muhammed el-Çağmînî'nin (ö. 745/1344-45) el-Mülahhas fi'l-Hey'e adlı eserine yazdığı Şerhu Mülahhasi'l-Felek'tir.

Bu eser, yalnızca bir metin şerhi değil, küresel astronomi ve gök mekaniğinin en berrak, en mantıkî ve en pedagojik özetidir. Eser şu üç temel kitâb (bölüm) üzerine bina edilmiştir:

• Gök Küreleri ve Felekler Nizamı: Felek-i a'zam (en dış küre), burçlar kuşağı feleği (felekü'l-burûc), yedi seyyare felekleri (Zuhal, Müşteri, Merih, Şems, Zühre, Utârid, Kamer) ve bunların eksantrik (hâricü'l-merkez) ile episikl (tedvîr) daireleri.
• Yeryüzü Coğrafyası ve İklimler: Yerkürenin küreselliği, ekvator, yedi iklim kuşağı, enlem ve boylam tayini, meskun dünyanın hendesî koordinatları.
• Gök Cisimlerinin Hareketi ve Zaman Tayini: Gece ve gündüzün uzayıp kısalması, mevsimlerin oluşumu, Güneş'in burçlardaki hareketi ve Ay'ın safhaları.

Bu şerh, yüzyıllar boyunca İstanbul'dan Semerkant'a, Kahire'den Delhi'ye kadar tüm İslâm dünyası medreselerinde astronomi tedrisatının omurgasını teşkil etmiştir.

1420 yılında Uluğ Bey tarafından Semerkant'ta inşa ettirilen rasathane, çağının en ileri rasat aletleriyle donatılmış bir mühendislik harikasıydı. Rasathanenin merkezinde, kayalara oyulmuş 40 metre yarıçaplı devasa bir Suds-i Fahrî (Sekstant) bulunmaktaydı.

Bu rasathanede Kādîzâde-i Rûmî, dahi matematikçi Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî ve genç talebesi Ali Kuşçu ile birlikte çalışmıştır. Kâşî'nin erken vefatı üzerine rasathanenin tüm idaresi ve Zîc-i Uluğ Bey'in (Zîc-i Sultânî) hesaplamalarının sorumluluğu Kādîzâde'nin omuzlarına kalmıştır.

Kādîzâde, 1018 yıldızın gökyüzündeki koordinatlarını dakikası dakikasına tespit etmiş, Güneş'in yıllık hareketindeki anomalileri ve ekliptik eğikliğini 23° 30' 17" olarak hesaplamıştır ki bu değer bugünkü modern ölçümle (23° 30' 43") neredeyse farksızdır.

Trigonometri tarihinde Kādîzâde-i Rûmî'nin en dâhiyane başarısı, Risâle fi'l-Ceyb (Sinüs Üzerine Risale) adlı eserinde ortaya koyduğu yöntemdir. Astronomik zîclerin hatasız hazırlanabilmesi için 1 derecelik yayın sinüsünün (sin 1°) kesin hesabı gerekmekteydi.

Öklid geometrisinin cetvel ve pergel yöntemleriyle sadece 30°, 45°, 60° gibi yayların sinüsleri biliniyor, açının üçe bölünmesi (trisection) pergel-cetvelle yapılamadığı için sin 1° tam hesaplanamıyordu. Kādîzâde ve Kâşî, üçüncü dereceden bir cebir denklemi kurarak ardışık yaklaşımlar (iterasyon) metoduyla sin 1°'yi altmışlık (sexagesimal) sistemde inanılmaz bir hassasiyetle hesaplamışlardır:

Bu değer, ondalık sistemde 0.017452406437... değerine tekabül eder ve virgülden sonraki 12 basamağa kadar modern dijital hesaplamalarla tamamen aynıdır. Bu, 17. yüzyıl Avrupa matematiğinden asırlar önce başarılmış bir analitik zirvedir.

Kādîzâde, Yunan astronomu Batlamyus'un (Ptolemaios) Almagest'te kurduğu episikl (tedvîr) ve ekuant (muaddilü'l-mesîr) modellerini körü körüne kabul etmemiştir. Ona göre gök cisimlerinin dairesel hareketi fiziksel ve ontolojik bir hakikate dayanmalıdır; salt matematiksel bir kurtarma hilesi olamaz.

Özellikle Ay'ın yerberi (perigee) ve yeröte (apogee) noktalarındaki görünür büyüklük anomalilerini eleştirmiş; Batlamyus modelinin öngördüğü Ay çapındaki iki katlık değişimin gökyüzünde gözlemlenmediğini vurgulayarak öğrencisi Ali Kuşçu'nun geliştireceği yeni felekiyyât teorilerine ilham kaynağı olmuştur.

Kādîzâde-i Rûmî'nin İslâm ilim tarihindeki en büyük eserlerinden biri de bizzat yetiştirdiği talebesi Ali Kuşçu'dur. Kādîzâde, Semerkant Rasathanesi'ndeki tüm birikimini Ali Kuşçu'ya aktarmış, onu evladı gibi eğitmiştir.

Uluğ Bey ve Kādîzâde'nin vefatından sonra Ali Kuşçu, Tebriz üzerinden İstanbul'a gelerek Fâtih Sultan Mehmed'in davetiyle Ayasofya Medresesi başmüderrisi olmuş ve Semerkant riyâziye-astronomi mektebini Osmanlı payitahtına taşımıştır. Böylece Kādîzâde'nin Bursa'dan Semerkant'a götürdüğü meş'ale, talebesi eliyle yeniden Anadolu'ya dönmüş ve Osmanlı imparatorluk aklını kurmuştur.

Kādîzâde-i Rûmî, İslâm medeniyetinde riyâzî düşüncenin ve gökbiliminin sadece yıldızlara bakmak değil, aklı kemâle erdiren en yüce ibadetlerden biri olduğunu kanıtlamış bir pîr-i sânîdir.

Semerkant'taki Şâh-ı Zinde türbeler kompleksinde medfun bulunan Kādîzâde, geride bıraktığı eserler ve yetiştirdiği talebelerle göklerin sırrını çözmeye adanmış müstesna bir ilim abidesi olarak parıldamaya devam etmektedir.