İslâm hukuk tarihinde tatbikî fıkhın, mahkeme kararlarının ve fetvâ edebiyatının tartışmasız en büyük simalarından biri olan Fahrüddîn Ebü'l-Mehâsin el-Hasan b. Mansûr b. Mahmûd el-Ûzkendî el-Ferğânî, bilinen adıyla Kādîhân (ö. 592/1196), Orta Asya'nın bereketli Fergana vadisindeki kadîm Ûzkend şehrinde doğmuştur. Karahanlılar devrinin sonları ile Hârizmşahlar döneminin başlangıcında yaşamış; Mâverâünnehir ilim havzasının merkezi Semerkand ve Buhârâ'da devrin en büyük fakihlerinden tahsil görmüştür. İmam Ebû Hanîfe'nin kurduğu Hanefî fıkıh mektebinin fürû ve kazâ sahasındaki en yetkin temsilcisi olan Kādîhân, bizzat kadılık vazifesinde bulunmuş, adaleti, dirâyeti ve meseleleri çözmedeki sürati sebebiyle 'Fahrü'l-İslâm' ve 'Kādîhân' (Kadıların Hanı/Efendisi) unvanlarıyla taltif edilmiştir.

Kādîhân'ın adını ölümsüzleştiren başyapıtı 'Fetâvâ-i Kādîhân' (el-Fetâva'l-Hâniyye), İslâm hukuk literatüründe fetvâ mecmualarının şahı olarak kabul edilir. Eser, Hanefî mezhebinin kurucu imamlarından gelen 'Zâhirü'r-Rivâye' (aslî rivayetler) metinleri ile daha sonraki asırlarda ortaya çıkan yeni meselelerin (Nevâzil ve Vâkıât) mükemmel bir sentezidir. Kādîhân bu eserinde, kitap sayfalarında kalan teorik tartışmaları değil, halkın günlük hayatında, çarşıda, tarlada, aile içinde ve mahkemelerde fiilen vuku bulan binlerce canlı meseleyi hukuki kalıba dökmüş ve kesin hükümlere bağlamıştır.

Kādîhân yalnızca bir müftü ve hâkim değil, aynı zamanda mezhebin kurucu metinlerini derinlemesine şerh eden birinci sınıf bir hukuk teorisyenidir. İmam Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî'nin Zâhirü'r-Rivâye külliyâtından olan 'el-Câmi'u's-Sagīr' ve 'ez-Ziyâdât' adlı eserlerine yazdığı şerhler, Hanefî fıkıh mantığının inceliklerini ortaya koyar. Kādîhân bu şerhlerde hükümlerin illetlerini (menâtü'l-hükm), kıyas ile istihsan arasındaki çatışmaları ve mezhep içi rivayet farklılıklarını dakik bir tenkitle tahlil etmiştir.

Hicrî V. ve VI. asırlar Mâverâünnehir Hanefîliğinin altın çağıdır. Şemsü'l-Eimme es-Serahsî (el-Mebsût müellifi), Burhâneddîn el-Mergīnânî (el-Hidâye müellifi) ve Fahrüddîn Kādîhân, bu mektebin üç büyük kurucu sütununu teşkil eder. Serahsî nazariyatı ve felsefî temelleri, Mergīnânî didaktik metin ve delillendirmeyi, Kādîhân ise mahkeme tatbikatı ve fetvâyı zirveye taşımıştır. Bu üçlünün eserleri, Osmanlı Devleti'nin sonuna kadar medreselerde ve mahkemelerde temel kanun ve ders kitabı olarak okunmuştur.

Kādîhân'ın eserlerinde 'Edebü'l-Kādî' (Hâkimlik Hukuku) bahisleri müstesna bir derinliğe sahiptir. Hâkimin taraflar karşısında eşit duruşu, rüşvet ve hediye alma tehlikesi, şahitlerin adaleti ve cerh-ta'dîl mekanizması, yazılı belgelerin (hüccet ve saklar) sübut derecesi gibi usûl kuralları modern usûl hukukunu kıskandıracak bir titizlikle işlenmiştir. Kādîhân, hâkimin zan ile değil, hüccet ve beyyine ile hükmetmesi gerektiğini; şüpheli durumlarda sulh yolunun teşvik edilmesini savunmuştur.

Fetâvâ-i Kādîhân'da aile hukuku, kadınların ve çocukların haklarının korunması konusunda son derece hassas çözümler barındırır. Mehirden feragat baskılarının geçersizliği, kocasından uzun süre haber alınamayan kadınların durumu, nafakadan kaçınan kocanın mallarının haczi gibi meselelerde Kādîhân zayıf tarafları koruyucu içtihadlar üretmiştir. Talâk (boşanma) konusunda lafızların niyet ve örfle olan irtibatını derinlemesine incelemiş, fevri boşanmaları engelleyici fıkhî bariyerler koymuştur.

Mâverâünnehir, Doğu ile Batı arasındaki büyük İpek Yolu ticaretinin kalbindeydi. Bu sebeple Kādîhân'ın fetvaları kervan ticareti, para değişimleri (sarf), ortaklık türleri (inan, müfâvada, mudârebe) ve sulama hukuku (şürb) konularında canlı bir iktisat tarihi belgesidir. Kervanların yolda uğradığı zararlar, emanet malların tazmini ve ziraî ortaklıklarda ürün paylaşımı gibi girift meseleler adalete uygun biçimde çözümlenmiştir.

Kādîhân, İslâm hukukunun dinamizmini sağlayan en önemli unsurun 'örf' olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Nassın bulunmadığı veya nassın örfe dayandığı meselelerde zamanın ve mekânın değişmesiyle fetvanın da değişebileceğini savunmuştur. Fergana ve Semerkand halkının geleneksel ölçü, tartı ve ticaret teamüllerini fıkhî akidlerin geçerlilik şartı olarak kabul etmiş, fıkhın katı bir lafızcılıkla değil hayatın gerçekleriyle nefes almasını sağlamıştır.

Osmanlı Devleti'nde Şeyhülislâmlık makamı ve kadıaskerlik teşkilatı için Fetâvâ-i Kādîhân mutlak bir otoriteydi. Zenbilli Ali Efendi, İbn Kemâl Paşa ve Ebussuûd Efendi'nin fetvalarında 'Kādîhân'da böyle zikredilmiştir' ibaresi tartışmayı sonlandıran en güçlü delil sayılırdı. Fetâvâ-i Kādîhân, Kalkaşendî'nin Mısır'da, Şah Cihan'ın Hindistan'da (Fetâvâ-i Hindiyye) hazırlattığı kanun mecmualarının da temel omurgası olmuştur.

Bugün küresel ölçekte faaliyet gösteren faizsiz finans kurumları, katılım bankaları ve tahkim kurulları, akidlerin tanziminde ve sözleşme şartlarının belirlenmesinde Kādîhân'ın içtihadlarına sıkça başvurmaktadır. Haksız kazanç ve garar (belirsizlik) ihtiva etmeyen esnek sözleşme modelleri, risk paylaşımı ve modern leasing/murâbaha uygulamaları Kādîhân'ın tatbikî fıkıh metodolojisinden beslenmektedir.