Kādî Nu'mân: Deâimü'l-İslâm, Te'vîlü'd-Deâim ve Bâtınî Hukuk-Hikmet Külliyâtı

Ebû Hanîfe en-Nu'mân b. Muhammed et-Temîmî (v. 363/974), Fâtımî Devleti'nin Mağrip'teki kuruluşundan Kahire'nin inşasına kadar dört halifenin baş kadılığını (Kādı'l-Kudât) yapmış, İslâm hukuk tarihinde hem zâhirî fıkhı hem de bâtınî te'vili cem eden müstesna bir fakihtir.

Kādî Nu'mân'ın başyapıtı olan Deâimü'l-İslâm, İslâm dinini yedi rükün üzerine bina eder: Velâyet, Tahâret, Salât, Zekât, Savm, Hac ve Cihâd. Eserde özellikle Velâyet rüknü ilk sıraya alınarak dinî itaatin ve adaletin merkezine adil imamın rehberliği yerleştirilmiştir.

Kādî Nu'mân, zâhirî hükümleri inkar eden İbâhî fırkalara en sert reddiyeleri yazmıştır. Ona göre abdestsiz namaz kılınamayacağı gibi, namazın bâtınî manasını (kalbin masivadan arınması ve Hakk'a kıyamı) bilmeyen bir kimse de ibadetin ruhundan mahrum kalır.

Müellif, Deâimü'l-İslâm'da zâhirî hükümlerini sıraladığı fıkıh maddelerini, Te'vîlü'd-Deâim adlı devasa eserinde bâtınî ve irfânî te'villere tâbi tutar. Gusül sadece bedenin yıkanması değil, cehalet kirinden arınıp hakikat ilmiyle yıkanmaktır.

Namazda yüzün Kâbe'ye dönülmesi emri zâhirendir; bâtında ise kalbin ve idrakin Hakîkat-i Muhammediyye'ye ve İsm-i Âzam ufkuna tevcih edilmesidir. Kādî Nu'mân bu te'villerle fıkhı kuru bir lafızcılıktan kurtarıp canlı bir marifetullaha dönüştürür.

Bu eserinde kadı, müminlerin imama, müridlerin mürşide ve halkın idarecilere karşı takınması gereken edeb ve vakar kaidelerini belirler. Disiplin, adalet, sır saklama ve ahde vefa gibi faziletler bir devletin beka şartı sayılır.

el-İktisâr, mahkemelerde kadıların davaları süratle ve adaletten sapmadan çözmesi için yazılmış kanunname niteliğinde bir fıkıh el kitabıdır. Delillerin takdiri, şahitlik şartları ve zimmî hakları titizlikle tanzim edilmiştir.

Kādî Nu'mân bu eserinde, Ebû Hanîfe ve Şâfiî gibi müçtehidlerin re'y ve kıyas metodunu eleştirerek fıkhın nasslara, nebevî sünnete ve Ehl-i Beyt imamlarının tevkifî irfanına dayanması gerektiğini savunmuştur.

Mehdiyye ve Mansûriyye saraylarından Fâtımîler'in yeni başkenti el-Kāhire'ye uzanan süreçte Ezher Camii'nin ilk ders meclislerini yöneten Kādî Nu'mân, İslâm adliye teşkilatının hiyerarşik ve dürüst işlemesinde efsanevî bir otorite kurmuştur.

Kādî Nu'mân, fıkhı sadece cezalandırıcı bir zâhirî kanun olmaktan çıkarıp insan ruhunu arındıran bir mertebeler basamağı olarak inşa etmiştir. Eserleri bugün hem klasik İslâm hukuku araştırmalarının hem de irfânî te'vil felsefesinin en zengin kaynakları arasındadır.