Kādî Mîr el-Meybüdî: Şerhu Hidâyeti'l-Hikme ve Tabiîyyât Metafiziği

Kādî Kemâleddîn Mîr Hüseyin b. Muîniddîn el-Meybüdî (ö. 909/1504), 15. yüzyılın ikinci yarısında Doğu İslâm dünyasında yetişmiş en velûd felsefeci, kelâmcı, astronom ve edebiyatçılardan biridir. Yezd yakınlarındaki Meybüd kasabasında köklü bir ilim ve devlet adamı ailesinde dünyaya gelen Meybüdî, Şîrâz'da dönemin büyük allâmeleri Celâleddin ed-Devvânî ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî mektebinin temsilcilerinden tahsil görmüş, kısa sürede hem aklî hem de naklî ilimlerde mütehassıs bir mertebeye ulaşmıştır.

Meybüdî, Akkoyunlu hükümdarı Sultan Yâkub devrinde Yezd kadılığı yapmış, ilmi dirayeti ve bağımsız şahsiyetiyle bölgenin en saygın düşünce kutuplarından biri haline gelmiştir. Onun telif ettiği eserler, başta Osmanlı Devleti olmak üzere İran, Mâverâünnehir ve Hint alt kıtasındaki medreselerde asırlar boyunca felsefe, astronomi ve mantık tedrisatının ana ders kitapları olarak kabul edilmiştir. Safevîlerin Şiîliği zorla dayatma politikasına karşı direnmiş ve inancından taviz vermeyerek 1504 yılında şehit edilmiştir.

Onun külliyatı; Esîrüddin el-Ebherî'nin 'Hidâyetü'l-Hikme'sine yazdığı ölümsüz şerhin yanında, Kâtib Çelebi ve Taşköprülüzâde gibi Osmanlı biyografi yazarlarının övgüyle bahsettiği 'Câm-ı Gîtî-nümâ' (Felsefe ve kozmoloji risalesi), Kâtibî'nin Şemsiyye'sine hâşiyesi ve Dîvân-ı Ali şerhi gibi şaheserleri ihtiva eder. Kādî Mîr, felsefeyi kuru bir rasyonalizmden çıkarıp varoluşsal bir idrak ve tevhid basamağı kılan İslâm meşşâî-işrâkī sentezinin parlak bir doruk noktasıdır.

Esîrüddin el-Ebherî (ö. 663/1265), İbn Sînâ meşşâî felsefesini sistematik, açık ve pedagojik bir dille özetleyen 'Hidâyetü'l-Hikme' adlı eserini kaleme aldığında, İslâm medrese geleneğinde yüzyıllarca sürecek bir felsefî omurga inşa etmiştir. Bu eser mantık, tabiîyyât (fizik/tabiat felsefesi) ve ilâhiyyât (metafizik) olmak üzere üç temel ana bölümden teşekkül etmekteydi.

Felsefenin medreselerde okutulması sürecinde Ebherî'nin metni üzerine pek çok şerh yazılmışsa da, Kādî Mîr'in kaleme aldığı 'Şerhu Hidâyeti'l-Hikme' (çoğu zaman doğrudan 'Kādî Mîr' adıyla anılır), gerek tahlillerinin derinliği gerekse itirazları ve şüpheleri çözme kabiliyeti bakımından diğer bütün şerhleri geride bırakmıştır. Osmanlı ulemâsı, Molla Fenârî'den Gelenbevî'ye kadar tabiîyyât ve varlık meselelerini bu şerh üzerinden müzakere etmiştir.

Ebherî'nin metni, Aristotelesçi ve Sînevî tabiat felsefesini İslâmî kelâmî kaygılarla dengelerken, Kādî Mîr bu metni şerh ederken Fâhrüddin er-Râzî'nin tenkitçi aklını, Nasîrüddîn-i Tûsî'nin riyâzî kesinliğini ve İbn Sînâ'nın ontolojik titizliğini harmanlamıştır. Bu sebeple Şerhu Hidâyeti'l-Hikme, yalnızca bir ders kitabı değil, İslâm felsefe tarihinin geç dönem tabiîyyât ansiklopedisi mahiyetindedir.

Kādî Mîr, tabiîyyât bahsine cismin hakikati ve cismanî cevherin kurucu unsurları olan 'heyûlâ' (ilk madde) ve 'sûret' (form) nazariyesiyle başlar. Ona göre fizikî âlemdeki her cisim, sırf bir boyutsal uzamdan ibaret değildir; bilfiil varlığı taşıyan bir sûret ile bilkuvve var olma istidadını barındıran heyûlânın zorunlu terkibinden meydana gelir.

Meybüdî, atomcu kelâmcıların 'cüz-i lâ yetecezzâ' (bölünemeyen cüz / cevher-i ferd) fikrine karşı meşşâî felsefenin cismin sonsuzca bilkuvve bölünebilirliği tezini savunur. Ancak bu bölünme fiziki olarak parcalanma anlamına gelmez; aklî ve hendesî bir taksim kabiliyetidir. Heyûlâ zâtı gereği hiçbir belirlenime sahip olmayan mutlak bir kabiliyet iken, sûret ona üç boyutu (tûl, arz, umk) ve fiziksel nitelikleri bahşeden ilahî feyizdir.

Kādî Mîr bu noktada, heyûlânın sûretten bağımsız olarak hariçte müstakil bir vücûda sahip olamayacağını ispat eder. Madde daima bir sûretle kaimdir; sûret ise heyûlânın istidadına göre Vâhibü's-Suver'den (Sûretleri Bahşeden / Faal Akıl) taşar. Bu yaklaşım, tabiatı kör bir mekanizma olmaktan çıkarıp bütünüyle ilahî bir tecellî ve istidat sahnesine dönüştürür.

Şerhu Hidâyeti'l-Hikme'nin en çetin bölümlerinden biri hareket (hareket-i meşşâiyye) ve zamanın tarifidir. Kādî Mîr, hareketi 'bir şeyin bilkuvve halden bilfiil hale tedricî olarak intikali' şeklinde tanımlayan klasik Aristo-Sînâ tanımını derinleştirir. Hareket; kemiyette (büyüme-küçülme), keyfiyette (ısınma-soğuma), eynde (mekân değiştirme) ve vaz'da (kendi ekseni etrafında dönme) olmak üzere dört kategoride vuku bulur.

Meybüdî, zamanı hareketin sayısı ve miktarı olarak ele alır. Feleğin dairesel ve kesintisiz hareketi olmaksızın zamanın müstakil bir varlığı tasavvur edilemez. Zaman, geçmiş, şimdi ve gelecek taksimatıyla aklî bir nispetten ibarettir; ancak hariçte feleğin hareketinin uzamı olarak hakikate tekabül eder. Bu durum, zamanın mahluk olduğunu ve ezeli olamayacağını savunan kelâmî tezlerle meşşâî dairesellik fikrini bağdaştırma gayretidir.

Kādî Mîr ayrıca sükûn halini hareketin yokluğu (ademü'l-hareke ammâ min şe'nihî en yeteharrek) olarak tarif eder. Âlemdeki her hareket bir Muharrik'e (İlk Hareket Ettirici) muhtaçtır. Hareket ettiricilerin teselsülünün (sonsuza kadar zincirleme gitmesinin) imkânsızlığı üzerinden Vâcibü'l-Vücûd'un ispatına ulaşan bu tabiat felsefesi, fiziği metafiziğin basamağı kılar.

Kādî Mîr'in tabiat felsefesinde Ay-altı âlemin temel yapıtaşları dört basit unsurdur (anâsır-ı erba'a): Ateş (nâr), Hava (hevâ), Su (mâ) ve Toprak (turâb). Bu unsurlar sıcaklık-soğukluk ve kuruluk-yaşlık şeklindeki dört temel zıt keyfiyetin kombinasyonlarıyla belirlenir: Ateş sıcak-kuru, Hava sıcak-yaş, Su soğuk-yaş, Toprak soğuk-kurudur.

Meybüdî, unsurların kendi tabii mekânlarına dönme meylini (meyl-i tabîî) inceler. Toprak ve su meyl-i hezâzî ile merkeze (aşağıya) doğru yönelirken, ateş ve hava meyl-i suûdî ile çevreye (yukarıya) doğru hareket eder. Bu unsurlar saf halleriyle kalamaz; feleklerin dönüşü ve göksel ışıkların tesiriyle birbirine karışır (imtizâc) ve mizaçları oluşturur.

Unsurların karışımından ilk olarak madenler (cemâdât), ardından bitkiler (nebâtât) ve nihayet hayvanlar (hayavânât) ve insan meydana gelir. Kādî Mîr, bu teşekkül sürecini rastlantısal kimyasal tepkimeler olarak değil, maddenin sûret kabul etme istidadının yükselmesi ve en yetkin mizaç olan insan mizacına ulaşıldığında 'Nefs-i Nâtıka'nın feyz edilmesi süreci olarak okur.

Ay-altı âlemin kevn ve fesada (oluş ve bozuluşa) tabi değişken yapısına mukabil Ay-üstü âlem, Kādî Mîr'in şerhinde ezelî-ebedî bir nizam ve fesat kabul etmez küreler (eflâk) olarak tasvir edilir. Dokuz gök küresi (yedi seyyare feleği, sabit yıldızlar feleği ve Felekü'l-Eflâk / Atlas feleği) basit, yırtılmaz, bitişmez ve dairesel hareket eden cevherlerdir.

Meybüdî, burada astronomi (ilm-i hey'et) ile tabiat felsefesi arasındaki rabıtayı kurar. Batlamyus'un episikl (tedvîr) ve eksantrik (hâricü'l-merkez) modellerini Ebherî metni üzerinden açıklar; ancak İslâm astronomlarının (özellikle Merâga Mektebi ve Nasîrüddîn-i Tûsî'nin) fiziksel feleklerle riyazî hesapları uyuşturma gayretlerine dikkat çeker. Felekler ne boşlukta yüzer ne de bir dirençle karşılaşır.

Her feleğin kendine has bir nefsi ve aklı vardır. Feleklerin dairesel hareketi, zorunlu bir fiziksel itimden ziyade, kendi üstlerindeki mücerret Akıllara duydukları aşk ve şevkin (hareket-i şevkıyye) neticesidir. Bu kozmik hiyerarşi, göklerin hareketini ilahi bir ibadet ve tesbih olarak kavrayan İslâm metafiziğinin tabiattaki tezahürüdür.

Kādî Mîr'in şerhinin en hacimli ve yetkin kısımlarından biri nefs bahsidir. Nefis, organik ve canlı bir cismin ilk yetkinliğidir (kemâl-i evvel li-cismin tabîiyyin âliyyin). Meybüdî nefsi üç temel mertebede inceler: Nebatî nefis (beslenme, büyüme, üreme), Hayvanî nefis (idrak ve iradeli hareket) ve İnsanî nefis (küllîleri idrak ve tefekkür).

Hayvanî nefsin idrak kuvvetleri zâhirî ve bâtınî olmak üzere ikiye ayrılır. Zâhirî havas beş duyu iken; bâtınî havas hissi müşterek (ortak duyu), hayal (suretleri saklayan güç), vehim (mânâları idrak eden güç), hâfıza (mânâları saklayan güç) ve mutasarrıfedir (suret ve mânâları birleştiren/ayıran güç). Kādî Mîr, bu iç duyuların beyindeki anatomik merkezleri ve işleyiş mekanizmalarını son derece dakik bir analize tabi tutar.

İnsanî nefis (nefs-i nâtıka) ise maddeden tamamen mücerret, bölünmez ruhanî bir cevherdir. O ne bedene hulûl etmiştir ne de bedenin bir parçasıdır; bedeni bir alet ve bineğe dönüştüren manevi bir hükümdardır. Kādî Mîr, nefsin bedenden önce yaratılmadığını, ancak beden mizacı hazır olduğunda hudûs ettiğini ve bedenin ölümünden sonra ebediyen baki kalacağını akli delillerle ispatlar.

Nefs-i nâtıkanın kemâli, nazarî ve amelî aklın yetkinleşmesiyle gerçekleşir. Kādî Mîr, meşşâî epistemolojinin zirvesi olan dörtlü akıl mertebesini açıklar: Akl-ı Heyûlânî (bilkuvve akıl, henüz hiçbir şey bilmeyen saf kabiliyet), Akl-ı bi'l-Meleke (ilk apaçık bedîhî önermeleri kavramış akıl), Akl-ı bi'l-Fiil (istediği an küllî mâkulleri düşünebilen akıl) ve Akl-ı Müstefâd (bilfiil mâkulleri Faal Akıl ile irtibat halinde müşahede eden en üstün akıl).

Meybüdî, beşerî aklın kendi kendine tüm varlık hakikatlerini ihata edemeyeceğini, bilkuvve halden bilfiil hale geçebilmek için mutlaka mücerret bir 'Faal Akıl'a (Akl-ı Fa'âl) ihtiyaç duyduğunu vurgular. Faal Akıl, göz için güneş ne ise beşer aklı için de odur; zihindeki kavramları aydınlatarak bilfiil idrake dönüştürür.

Bu epistemoloji, peygamberlik ve velayet müessesesinin aklî zeminini de temellendirir. Peygamberlerin kudsî aklı (akl-ı kudsî), tahsil ve tedrise muhtaç olmaksızın Faal Akıl ve Melekût âlemiyle doğrudan ve kesintisiz irtibat kurar. Böylece vahiy ve ilham, aklın en üst mertebesindeki mücerret idrakin tabii bir neticesi olarak temellendirilir.

Kitabın ilâhiyyât bölümünde Kādî Mîr, varlığın (vücûd) zâtî ve müşterek bir kavram olduğunu, varlığın vacip ve mümkin kısımlarına ayrıldığını ortaya koyar. Mümkin varlık, var olmak için zâtı dışında bir illete muhtaç olandır. Âlemdeki bütün cisimler, arazlar ve nefisler mümkin olduğuna göre, bu imkân zincirinin Vâcibü'l-Vücûd olan Allah Teâlâ'da son bulması aklî bir zorunluluktur.

Meybüdî, 'Bürhân-ı İmkân' ve 'Bürhân-ı Tatbîk' gibi meşhur burhanları kullanarak illet ve mâlûl zincirinin ezele doğru sonsuza kadar akıp gitmesini (teselsül) ve birbirini doğurmasını (devir) çürütür. İlk İllet birdir, her türlü terkip ve cüzden münezzehtir; O'nun mahiyeti bizzat O'nun vücûdudur (mâhiyyetühû aynü vücûdihî).

Kādî Mîr, Allah'ın ilminin cüz'îlere taalluku meselesinde İbn Sînâcı 'küllî tarzda cüz'îleri bilme' teorisini kelâmî tenkitlerle zenginleştirir. Cenâb-ı Hakk'ın ilmi eşyanın sûretlerini zâtında taşımakla değil, bizzat eşyanın O'nun huzurunda hazır bulunmasıyla (ilm-i huzûrî) kaimdir. Bu tespit, meşşâî felsefeden işrâkī huzur metafiziğine atılmış devrimci bir adımdır.

Kādî Mîr'in Şerhu Hidâyeti'l-Hikme'si telif edildiği andan itibaren İslâm dünyasının doğusunda ve batısında benzersiz bir kabul görmüştür. Osmanlı medreselerinde Sahn-ı Semân ve Dârülhadis seviyesindeki yüksek tedrisatta felsefe ve hikmet derslerinin vazgeçilmez temel taşı olmuştur. Osmanlı âlimleri bu esere yüzlerce hâşiye ve ta'lik yazarak felsefî tefekkürü canlı tutmuşlardır.

Özellikle Gelenbevî İsmâil Efendi, Çivizâde Mehmed Efendi, Muslihuddin el-Lârî ve Kara Halil gibi Osmanlı düşünürleri, Kādî Mîr'in metnindeki kapalı noktaları açan, itirazlarına cevaplar üreten müstakil hâşiyeler kaleme almışlardır. Eser, yalnızca teorik felsefe değil, hendese, anatomi ve gök mekaniği bahisleriyle İslâm medeniyetinin tabiat tasavvurunu nesiller boyu şekillendirmiştir.

Kādî Mîr el-Meybüdî, akıl ile nakli, meşşâî mantık ile işrâkī tefekkürü, matematiksel astronomi ile nefsin manevi kemâlini aynı potada eriten evrensel bir hikmet abidesidir. Onun Şerhu Hidâyeti'l-Hikme'si, İslâm düşünce geleneğinde tabiatın alelâde bir madde yığını değil, ilahî kemâlâtın aynası ve tecellîgâhı olduğunu öğreten ebedî bir felsefe şaheseridir.