Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî: el-Avâsım mine'l-Kavâsım, Ahkâmü'l-Kur'ân ve İrfânî Usûl Külliyâtı

Endülüs medeniyetinin yetiştirdiği en parlak fakih, müfessir, muhaddis ve kelâm allâmelerinden biri olan Kādî Ebû Bekir Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed b. el-Arabî el-Meâfirî el-İşbîlî (468-543 / 1076-1148), Mülûkü't-Tavâif devrinin çalkantılı siyasi atmosferinde İşbiliye'de doğmuştur. Kendisi, mutasavvıf Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ile karıştırılmaması için ilmî çevrelerde 'Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî' unvanıyla tebcil edilir.

Henüz genç yaşta babası Abdullah ile birlikte Endülüs'ten ayrılarak İslâm dünyasının merkez havzalarına on yılı aşkın bir ilim rıhlesine çıkmıştır. Kudüs, Dımaşk, Kahire, Mekke ve Bağdat'ta devrin en büyük imamlarının halkalarına dahil olmuştur. Özellikle Bağdat Nizâmiye Medresesi'nde Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî, fıkıh üstadı Ebû Bekir eş-Şâşî ve kelâm âlimi Ebü'l-Kāsım ez-Zencânî'den dersler alarak hem fıkhî ictihad melekesini hem de Eş'arî kelâmının en dakik usûlünü kuşanmıştır. Gazâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn eserini henüz telif safhasındayken ilk okuyan ve Endülüs'e bizzat taşıyan şahsiyettir.

Kādî Ebû Bekir'in şaheseri el-Avâsım mine'l-Kavâsım (Beli Kıran Felaketlere Karşı Koruyucu İlkeler), İslâm düşünce tarihinin en tesirli tenkîdî ve müdafaa metinlerinden biridir. Müellif esere şu derin felsefî tespitle başlar: İnsan zihni ve cemiyeti, tarihte ve itikadda iki büyük afetle 'beli kırılır' (kāsıma). Birincisi felsefî ve kelâmî dalâletler (Hâricîlik, Şîa aşırılığı, Bâtınîlik, felsefî şüphecilik); ikincisi ise Asr-ı Saâdet'ten sonra zuhur eden iç karışıklıkları yanlış tevil ederek sahabeye dil uzatmaktır.

İşte müellif, aklı vahyin nuruyla tahkim eden 'koruyucu prensipler' (avâsım) vaz ederek hem itikadî sapmalara karşı Ehl-i Sünnet omurgasını tahkim etmiş, hem de İslâm tarihinin en nazik dönemi olan Cemel ve Sıffîn hadiselerini adalet terazisinde tartmıştır. Kitap, kuru bir cedel değil; derin bir usûl-i fıkıh ve metodolojik tenkit abidesidir.

el-Avâsım'ın en meşhur ve can alıcı bölümü, Hulefâ-yi Râşidîn devrinin son döneminde patlak veren iç ihtilafların fıkhî tahlilidir. Kādî Ebû Bekir, rivayetleri senet ve metin tenkidine tabi tutarak Emevî veya Şiî yanlısı uydurma rivayetleri bir cerrah hassasiyetiyle ayıklar. Ona göre Hz. Ali meşru ve haklı halifedir; aldığı kararlar dinin özünü ve nizamı muhafaza gayesine matuftur.

Buna mukabil Hz. Âişe, Talha, Zübeyr ve Muâviye'nin tavırları salt bir iktidar hırsı değil; Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılması hususunda farklı bir fıkhî ictihadın ve siyasi teşhisin neticesidir. Müellif, Ehl-i Sünnet'in altın kaidesini haykırır: 'O hadiseler sahabenin ictihadî ihtilafıdır. İctihadında isabet eden iki ecir, yanılan ise bir ecir alır. Bizim dilimiz onların hatırâtını kirletmekten, kılıcımız da o kanlara bulaşmaktan korunmalıdır.' Bu yaklaşım, ümmetin kalbini kin ve fitneden arındıran yegâne manevi ilaçtır.

Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin tefsir tarihindeki en büyük anıtı şüphesiz Ahkâmü'l-Kur'ân'dır. Kur'ân-ı Kerîm'in ahkâma taalluk eden tüm âyetlerini sûre sırasıyla ele alan müellif, her bir âyetten fıkhî, ahlakî, itikadî ve bâtınî hükümleri madde madde çıkartır.

Eserde Mâlikî mezhebinin Medine ehlinin ameline (Amel-i Ehl-i Medîne), maslahat-ı mürseleye ve sedd-i zerâi' kaidelerine dayanan dinamik hukuk mantığı muhteşem bir vukufla sergilenir. Ancak Kādî Ebû Bekir, diğer mezhepleri körü körüne reddetmez; Şâfiî ve Ebû Hanîfe'nin delillerini büyük bir edep ve ilmî tarafsızlıkla münakaşa eder, delili kuvvetli gördüğü yerde kendi mezhebine dahi muhalefet etmekten çekinmeyen müstakil bir müctehid tavrı ortaya koyar.

Kādî Ebû Bekir, Kur'an âyetlerinin tevil edilmesi hususunda Kānûnü't-Te'vîl adlı eserinde sarsılmaz epistemolojik ölçüler vaz etmiştir. Ona göre Kur'an'ın bir zâhiri, bir de ehline açık derin işârî hakikatleri vardır. Ancak işârî ve te'vilî mânâ, asla lafzın Arap lisanındaki açık vaz'ına ve şeriatın ana kaidelerine zıt olamaz.

Müellif, Bâtınî fırkaların ve ifrat ehli sahte sufîlerin 'âyetlerin bâtını vardır' diyerek ibadetleri düşürmelerini, zâhiri emirleri ilga etmelerini şiddetle reddeder. Hakiki zâhir ile hakiki bâtın birbirinin zıddı değil; bedendeki rûh gibi birbirini tamamlayan ilâhî bir nizamdır. Şeriat kabuk, hakikat ise o kabuğun koruduğu leziz özdür; kabuk kırılırsa öz çürür.

Kādî Ebû Bekir'in hadis ilmindeki zirvesini gösteren eseri el-Kabas fî Şerhi Muvatta'i Mâlik b. Enes'tir. Bu eser, sadece Muvatta'daki lafızları lügat cihetinden açıklayan bir şerh değil; İmam Mâlik'in hadisleri fıkha dönüştürme mantığını tahlil eden bir usûl felsefesidir.

Müellif, 'Amel-i Ehl-i Medîne'nin (Medine ehlinin kesintisiz yaşayan sünneti) neden âhâd haberlerden (tek râvili hadislerden) daha kuvvetli bir hüccet olduğunu ispat eder. Binlerce sahabe ve tâbiînin bizzat Resûlullah'tan görerek nesilden nesile aktardığı amelî tatbikat, tevatür derecesinde müşahedeye dayanır. Bu tahlil, İslâm fıkhının yaşayan ve canlı bir medeniyet tecrübesi olduğunu dünyaya ilan eder.

İslâm dünyasında İmam Tirmizî'nin meşhur el-Câmiu's-Sahîh (Sünen) adlı eserine yazılmış ilk ve en muteber şerh, Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin Ârizatü'l-Ahvezî fî Şerhi Sahîhi't-Tirmizî adlı muazzam külliyâtıdır. Müellif bu eserinde Tirmizî'nin hadisler hakkındaki sıhhat derecelendirmelerini tek tek tahkik etmiştir.

Eserde ibadetlerden cihada, rüyaların tabirinden fitne alametlerine ve Peygamberimizin şemailine kadar her bab, derin ahlakî ve siyasi hikmetlerle donatılmıştır. Kādî Ebû Bekir, peygamberî sünnetin fert ve cemiyet hayatını tanzim eden en adil anayasa olduğunu şerhleriyle gözler önüne sermiştir.

Kādî Ebû Bekir, fildişi kulesinde oturan teorik bir âlim değildi; bizzat İşbiliye Kadısı (Başyargıç) olarak adliyenin başına geçmiş ve adaleti bilfiil tatbik etmiştir. Kadılığı devrinde zengin eşrafın, nüfuzlu kumandanların ve saray bürokratlarının halk üzerindeki haksız tasarruflarına son vermiş, rüşvet çarkını kırmış ve mahkemeleri mazlumların sığınağı kılmıştır.

Onun bu tavizsiz adalet anlayışı ve hukukun üstünlüğü ilkesi, menfaatleri zedelenen muhteris grupları rahatsız etmiş, evine saldırılar düzenlenmiş ve nihayetinde kadılıktan el çektirilmiştir. Ancak o, adaletten kıl payı sapmaktansa makamını feda etmeyi tercih ederek İslâm kaza hukukunun ölümsüz bir bayraktarı olmuştur.

Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, İmam Gazâlî'nin en seçkin ve en vefalı talebelerindendir. Bağdat'ta bizzat Gazâlî'nin meclislerinde bulunmuş, onun el-Munkız mine'd-Dalâl'da anlattığı hakikat arayışına şahitlik etmiştir. Gazâlî'nin felsefecilere yönelttiği Tehâfütü'l-Felâsife tenkidini ve Bâtınîlere karşı yazdığı Fedâihu'l-Bâtıniyye hücumunu Endülüs zemininde devam ettirmiştir.

Kendisi katı bir fıkıh şekilcisi değil; kalbi uyanık, zühd ve takva sahibi, tasavvufun hakikatini şeriatın zahirinde yaşayan bir velî-fakih portresidir. İbadetlerin fıkhî şartlarını anlatırken aynı zamanda o ibadetin kalpteki nûrunu, ihlas sırrını ve Cenâb-ı Hakk'a vuslat basamağı oluşunu her fırsatta dile getirmiştir.

Sihravemen Külliyâtı bünyesinde Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, aklın vahye teslim olduğu, tarihin adaletle okunduğu ve fıkhın irfanla yoğrulduğu muhteşem bir zirve olarak temsil edilir. Onun el-Avâsım'da kurduğu muhkem kale, zihinleri çağdaş şüphelerden ve iftiralardan koruyan bir manevi kalkandır.

Fas'ın başkenti Fes şehrinde medfun bulunan bu ulu allâme, ardında bıraktığı kütüphaneler dolusu eserle bize şunu fısıldamaktadır: Hakikat, ne aklı inkâr eden kuru bir taassupta, ne de nakli terk eden hezeyanlı bir felsefededir; hakikat, sahabenin izinde, Kitap ve Sünnet'in rehberliğinde adaleti ikâme etmektir.