Kādî Beyzâvî: Tavâli'u'l-Envâr min Metâli'i'l-Enzâr, Medreselerin Varlık Felsefesi ve Kelâm Mantığı Külliyâtı

İslâm medrese geleneğinin en meşhur müfessiri ve Şâfiî fakihi olan Nâsıruddîn Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed el-Beyzâvî (ö. 685/1286 veya 716/1316), Fars bölgesinin Beyzâ kasabasında doğmuştur. Babasının Fars bölgesi başkadılığı makamında bulunması sebebiyle küçük yaşta en yüksek ilmî muhitlerde yetişmiş ve kendisi de Şiraz başkadılığı görevini üstlenmiştir. Beyzâvî; meşhur tefsiri Envârü't-Tenzîl ve fıkıh usûlü eseri Minhâcü'l-Vusûl'ün yanı sıra, kelâm ve ontoloji sahasında 'Tavâli'u'l-Envâr min Metâli'i'l-Enzâr' (Bakışların Doğuş Yerlerinden Nurların Doğuşu) adlı muazzam eseri kaleme almıştır. Bu eser, Fahreddîn er-Râzî'nin Muhassal'ı ile Teftâzânî'nin Makāsıd'ı arasında, Osmanlı ve Doğu medreselerinin en temel felsefî kelâm ders kitabı haline gelmiştir.

Tavâli'u'l-Envâr, müteahhirîn kelâmının mantık ve felsefeyle mezcedilmiş olgun yapısını mükemmel şekilde aksettiren üç ana bölüm (kitap/matla') üzerine kurulmuştur. Birinci Kitap (Matla'u'l-Evvel): 'Umûr-ı Âmme' (Genel Varlık Meseleleri); varlık, yokluk, mahiyet, imkân, vücûb, illet ve ma'lûl bahislerini ihtiva eder. İkinci Kitap (Matla'u's-Sânî): 'Cevherler ve Arazlar' (Kozmoloji ve Fizik); cisimlerin yapısı, heyûlâ ve sûret teorisi, arazların taksimatı ve nefis teorisidir. Üçüncü Kitap (Matla'u's-Sâlis): 'İlâhiyyât' (Teoloji); Allah'ın zâtı, selbî ve sübûtî sıfatları, fiilleri, nübüvvet, sem'iyyât ve imamet meseleleridir. Beyzâvî, kelâmı genel bir varlık felsefesi üzerine oturtarak teolojiyi ontolojinin nihai gayesi kılmıştır.

Beyzâvî, eserin girişinde varlığın bedîhî (apaçık) bir kavram olduğunu, tanımlanamayacağını ancak zihnen kavranabileceğini ifade eder. Meşşâî filozoflar ile kelâmcılar arasındaki en çetin tartışma olan 'varlık mahiyetin aynısı mıdır, yoksa ona zâid bir araz mıdır?' sualine Beyzâvî, mümkin varlıklar için varlığın mahiyete zâid olduğu; Vâcibü'l-Vücûd (Allah) için ise varlığın bizzat zâtın ve mahiyetin ta kendisi olduğu cevabını verir. Yokluğun (adem) sırf bir olumsuzluk olduğunu, Mu'tezile'nin iddia ettiği gibi zihnin haricinde bir 'şeyiyyet'e (şey oluşa) sahip olamayacağını ispatlayarak Sünnî realizmin temelini atar.

Tavâli'u'l-Envâr'ın ikinci kitabında Beyzâvî, felsefecilerin 'heyûlâ ve sûret' teorisi ile kelâmcıların 'bölünemeyen cüz' (cüz-i lâ yetecezzâ / atomculuk) nazariyesini diyalektik bir süzgeçten geçirir. Filozoflar cismin sonsuza kadar bölünebileceğini savunurken, kelâmcılar cismin sonlu parçalardan (cevher-i ferd) oluştuğunu savunuyordu. Beyzâvî, hendesî ve riyâzî delillerle cismin sonsuza bölünmesinin imkânsızlığını, aksi halde bir hardal tanesi ile koca bir dağın eşit sayıda parçaya sahip olması gibi mantık dışı bir netice doğacağını gösterir. Boşluk (halâ) teorisini kabul eden Beyzâvî, atomların ve arazların her an Allah tarafından yaratıldığını ifade eden dinamik bir kâinat tasavvuru çizer.

Beyzâvî, ilâhiyyât bahsine girerken Allah Teâlâ'nın varlığını 'imkân' burhanıyla ispatlar. Kâinattaki bütün cisimler ve arazlar mümkindir; zira varlıkları zorunlu olmadığı gibi yoklukları da imkânsız değildir. İki eşit ihtimalden birinin gerçekleşmesi mutlaka bir dış sebebe (müreccih) muhtaçtır. Bu mümkinler zincirinin sonsuza kadar geriye gitmesi (teselsül) veya bir daire şeklinde birbirine dayanması (devir) aklen muhaldir. Öyleyse bütün varlıklar silsilesi, varlığı zâtının gereği olan, hiçbir sebebe dayanmayan Vâcibü'l-Vücûd'da nihayete ermek mecburiyetindedir. Bu delil, İslâm düşüncesinin en berrak teolojik ispatıdır.

Beyzâvî, Allah Teâlâ'nın zâtıyla kaim sekiz sübûtî sıfatını (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem', Basar, Kelâm, Tekvîn) ispat eder. Filozofların 'Allah sadece tülinleri (külliyyât) bilir, tikelleri (cüz'iyyât) bilmez' şeklindeki tehlikeli iddiasını; ilâhî ilmin mutlaklığı ve zerreden kürreye her şeyin O'nun ilim kuşatmasında olduğu (En'âm 59) deliliyle çürütür. İrade sıfatının kâinattaki çeşitliliği ve nizamı sağladığını; kudret sıfatının ise bütün mümkinata taalluk ettiğini belirtir. Sıfatların zâta zâid olması, Hristiyan uknumları gibi bağımsız zatlar doğurmaz; zira sıfatlar müstakil birer varlık değil, Zât-ı Hakîm'in yetkinlik tecellileridir.

Kelâm mektepleri arasındaki en meşhur ihtilaf noktalarından biri olan rü'yetullâh (Allah'ın görülmesi) meselesinde Beyzâvî, Ehl-i Sünnet akidesini aklî ve naklî delillerle müdafaa eder. Mu'tezile, görmenin ancak bir cisim, mekân, mesafe ve ışık ile mümkün olduğunu, dolayısıyla cisim olmayan Allah'ın görülemeyeceğini iddia etmişti. Beyzâvî, görmenin illetinin 'cisim olmak' değil, 'var olmak' (vücûd) olduğunu; var olan her şeyin görülmesinin aklen mümkün olduğunu ispat eder. Kıyamet Sûresi 22-23. âyetlerindeki 'O gün birtakım yüzler Rablerine bakıp parıldayacaktır' nassını zâhirî hakikati üzere kabul ederek, müminlerin cennette keyfiyetsiz, cihetsiz ve mesafesiz olarak cemâlullâhı müşahede edeceklerini beyan eder.

Beyzâvî, nübüvvet nazariyesinde insan aklının sınırlılığını vurgular. İnsan toplumsal bir varlıktır (medeniyyün bi't-tab'); adaletin tesisi, ahlakî kemal ve ahiret saadetinin kazanılması ancak ilâhî bir yasa koyucu (şâri') olan peygamberler vasıtasıyla mümkündür. Peygamberlerin peygamberlik öncesinde ve sonrasında küfür ve büyük günahlardan korunmuş olmaları (ismet sıfatı) risaletin güvenilirliğinin şartıdır. Beyzâvî, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) nübüvvetini Kur'an'ın nazım ve mânâ mucizesiyle, geçmiş ve geleceğe dair gayb haberleriyle ve Resûlullah'ın yüce ahlakıyla ispat eder.

Tavâli'u'l-Envâr'ın en son bahsi imamet (hilafet) konusudur. Beyzâvî, bir devlet başkanının varlığının şer'an vacip olduğunu; fitnelerin önlenmesi, hudutların muhafazası ve şeriat ahkamının tatbiki için ümmetin bir lidere muhtaç bulunduğunu belirtir. Eserin kıymeti, üzerine yazılan muazzam şerhlerle katlanmıştır. Şemseddîn Mahmûd el-İsfahânî'nin yazdığı 'Metâli'u'l-Enzâr fî Şerhi Tavâli'i'l-Envâr' (meşhur adıyla Şerhu't-Tavâli') ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin bu şerh üzerine yazdığı hâşiye, Osmanlı medreselerinde kelâm talebelerinin nihai imtihan metni olmuştur.

Kādî Beyzâvî'nin Tavâli'u'l-Envâr'ı, İslâm medrese tarihinde felsefî kelâmın en dengeli, en dakik ve en pedagojik metni olarak asırlarca saltanat sürmüştür. Sahn-ı Semân medreselerinden Kahire Ezher'e, Semerkant Uluğ Bey Medresesi'nden Şam meclislerine kadar okutulan bu eser; İslâm düşüncesinde aklın rasyonel kurallarından taviz vermeden vahyî hakikatlerin nasıl sistemleştirilebileceğinin abidevî bir numunesidir. Beyzâvî, bu şaheseriyle kâinatı bir nurlar tecelligâhı olarak temaşa eden kelâm irfânını sonraki nesillere emanet etmiştir.