Kâdî Beyzâvî ve Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl: Belâgat, Kozmoloji ve İtikad Külliyatı

İslam dünyasında ve bilhassa Osmanlı ilim havzasında 'Kâdî' denilince akla gelen ilk müellif olan Nâsıruddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer el-Beyzâvî (v. 685/1286), Fars eyaletinin Beyzâ kasabasında doğmuş ve Şîraz kadılkudâtlığı makamında bulunmuştur. Kelâm, fıkıh usûlü, mantık, nahiv ve astronomi sahalarında otorite olan Beyzâvî, tüm bu disiplinleri Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl adlı anıtsal tefsirinde mezcetmiştir.

Beyzâvî'nin tefsir tarihindeki en büyük muvaffakiyeti, Mûtezilî âlim Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ındaki emsalsiz belâgat ve i'câz inceliklerini alıp, onu Ehl-i Sünnet akîdesine (Eş'ariyye) tatbik etmesi; aynı zamanda Fahreddîn er-Râzî'nin devasa felsefî tefsirindeki aklî ve kozmolojik tahlilleri veciz, yoğun ve berrak bir üslupla hülasa etmesidir.

Beyzâvî tefsirinin belkemiğini, Kur'ân-ı Kerîm'in lafız ve mana cihetinden taklit edilemezliği (i'câz) teşkil eder. Müellife göre kelâmın mucize oluşu, yalnızca edebî güzelliğinden değil; harflerin dizilişinden (nazm), kelimelerin takdim ve tehirinden, hazif ve zikir sanatlarından doğan riyazî ve manevî kusursuzluktandır.

Örneğin Fâtiha sûresindeki "İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în" âyetinde mef'ûlün (İyyâke) fiilden önce gelmesinin sırrını açıklarken: "Tahsîs ve hasr ifade eder; yani 'Yalnızca Sana ibadet eder ve yalnızca Senden yardım dileriz'. İbadetin yardımdan önce zikredilmesi ise kulun vazifesini yerine getirmesinin yardım talep etmeye vesile kılınması edebindendir." der. Bu tür nükte ve incelikler, metnin her satırında bir mücevher gibi parlar.

Envârü't-Tenzîl, semâvâtın yaratılışı, burçlar, yıldızlar, gece ile gündüzün ihtilafı gibi kozmolojik âyetleri tefsir ederken çağının astronomi ve hendese birikimini seferber eder. Yâsîn sûresi 38-40. âyetlerdeki güneş ve ayın yörüngelerini tahlil ederken:

"Fe-fî felekin yesbehûn" (Hepsi bir felekte yüzmektedir) kavl-i şerîfini; gök cisimlerinin katı kürelere çakılı olmadığını, akıcı ve latif bir semavî fezada ilâhî kanunlarla tayin edilmiş mahreçlerde seyrettiğini açıklar. Beyzâvî, âyetlerin zâhirî hükümlerini bâtıl astrolojik vehimlerden tenzih eder; feleklerin kendi başlarına tesir sahibi olmadığını, bütünüyle Hâlık-ı Zülcelâl'in kudretinin emrinde birer musahhar memur olduğunu tahkik eder.

Beyzâvî, meleklerin mahiyeti, Arş'ı taşıyan Hamele-i Arş melekleri, ölüm meleği ve vahiy nüzûlü meselelerinde Ehl-i Sünnet kelâmının en sağlam delillerini serdeder. Meleklerin nurdan yaratılmış, isyandan korunmuş (masum), yemez-içmez ve cinsiyetten münezzeh latif ruhanî cevherler olduğunu belirtir.

İsrâ sûresindeki "Ve yes'elûneke ani'r-rûh..." (Sana ruhtan sorarlar...) âyetini tefsir ederken; ruhun cismanî maddeden mücerred, bedeni tedbîr eden emrî bir cevher olduğunu; insan aklının ruhun zâtını değil ancak fiillerini ve tezahürlerini idrak edebileceğini beyan eder. Bu tahlil, İmam Gazâlî'nin el-Madnûn'undaki ruh tarifleriyle tam bir uyum içindedir.

Fâtih Sultan Mehmed devrinden itibaren Sahn-ı Semân ve Süleymaniye medreselerinde tefsir derslerinin mihveri Beyzâvî olmuştur. Şeyhülislâm İbn Kemâl, Ebüssuûd Efendi, İsâmüddîn el-İsferâyînî ve Şeyh Zâde gibi yüzlerce allâme, Envârü't-Tenzîl üzerine devasa şerh ve hâşiyeler kaleme almıştır. Öyle ki ulemâ arasında "Beyzâvî'yi hakkıyla anlayan, kelâm ve belâgatin zirvesine çıkmıştır" kabulü yerleşmiştir.

İslam kelam ve düşünce geleneğinde Kâdî Beyzâvî ve Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl: Belâgat, Kozmoloji ve İtikad Külliyatı metni, varlığın kökeni, ilahi sıfatlar ve nedensellik (illiyet) meselesinde çığır açıcı tahliller sunar. Varlık (vücûd), ya bizâtihi zorunludur (Vâcibü'l-Vücûd olan Allah) ya da var olmak için bir başkasına muhtaçtır (Mümkinü'l-Vücûd olan kâinat). Mümkin olan hiçbir şey kendi kendine var olamayacağı için, sebep-sonuç zinciri ezelde mutlak bir İlk İllet'e dayanmak mecburiyetindedir.

Gazzâlî'nin illiyet eleştirisinden İbn Rüşd'ün nizam deliline kadar İslam mütefekkirleri, tabiat kanunlarının bağımsız birer tanrı olmadığını; Cenâb-ı Hakk'ın 'Âdetullâh' üzere icra ettiği kesintisiz yaratılış fiilleri olduğunu ispat etmişlerdir.

Aşağıdaki tablo, eserde ele alınan temel felsefi/itikadî tezler ile İslam düşünce tarihindeki ana ekollerin yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:

Modern çağın pozitivist, materyalist ve şüpheci taarruzlarına karşı Kâdî Beyzâvî ve Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl: Belâgat, Kozmoloji ve İtikad Külliyatı'nin sunduğu akılcı ve irfanî zırh bugün her zamankinden daha hayatidir:

• Hakikatin Bütünlüğü: Bilimi dinden, aklı kalpten ayırmayan tevhidî bir epistemoloji inşa etmek.
• Kozmik Anlam Arayışı: İnsanın tesadüf eseri savrulan bir toz zerresi değil; kâinatın gözbebeği (Zübde-i Âlem) olduğunu idrak etmek.
• İstikamet ve Basiret: Kuru cedel ve lafazanlıktan kaçınıp ahlakla yoğrulmuş bir ilim yolculuğunu sürdürmek.

Bu muhkem esaslar, dünü bugüne, aklı ebediyete bağlayan sağlam bir tefekkür köprüsüdür.