Kādî Abdülvehhâb el-Bağdâdî: et-Telkīn, el-Me'ûne ve Mâlikî İctihad Usûlü Külliyâtı

Kādî Abdülvehhâb bin Ali el-Bağdâdî, İslâm medeniyetinin kalbi olan Abbâsî başkenti Bağdat'ta yetişmiş, Mâlikî mezhebinin doğu coğrafyasındaki en yetkin fakihi, kelâmcısı ve edebiyatçısıdır. Bağdat'ta Hanefî ve Şâfiî ulemanın yoğun ilmî münazaralarının ortasında Mâlikî fıkhını sadece taklitçi bir nakille değil, aklî istidlâl, mantık ve kelâmî burhanlarla savunan öncü bir mektep kurmuştur.

Kādî Abdülvehhâb'ın şaheseri olan et-Telkīn, Mâlikî fıkhının temel ibadet ve muamele ahkâmını veciz, berrak ve mantıkî bir hiyerarşiyle özetleyen kurucu metindir. Mezhebin rivayet kargaşasını bertaraf etmiş, mezhep içi tercih (tercîh ve tahrîc) metodolojisini en sağlam ölçülere bağlamıştır.

el-Me'ûne, Mâlikî mezhebini diğer mezheplerle, bilhassa Ebû Hanîfe ve İmâm Şâfiî mektepleriyle mukayese eden muazzam bir hilâfiyat külliyatıdır. Burada fıkhî hükümler kuru kurallar olarak değil; her bir meselenin dayandığı âyet, hadis, sahâbe kavli ve kıyasî illet derinlemesine analiz edilir.

Kādî Abdülvehhâb, İmâm Mâlik'in en özgün usûl ilkesi olan Amel-i Ehl-i Medîne'yi (Medine ehlinin naklî ve amelî icmâını) aklî temellere kavuşturmuştur. Medine'de binlerce sahâbe ve tâbiînin bizzat Resûlullah'tan (s.a.v.) görerek kesintisiz tatbik ettiği fiilî sünnetin, tek bir râvinin rivayet ettiği haber-i vâhidden epistemolojik olarak daha güçlü olduğunu ispat etmiştir.

Hakkında hususi bir nass bulunmayan ancak dinin beş temel gayesini (can, akıl, din, nesil ve malı koruma) temin eden maslahatların fıkha kaynaklık etmesi prensibi, Kādî Abdülvehhâb'ın kaleminde adalet felsefesine dönüşür. Şeriat insanların dünyevî ve uhrevî saadetini temin için vaz' edilmiştir.

Zahirî kıyasın bazen adalet ruhunu zedeleyeceğini gören Mâlikî usûlü, istihsânı (daha güçlü bir maslahat veya zaruret sebebiyle genel kıyastan istisna etme) devreye sokar. Aynı şekilde kötülüğe ve harama götüren meşru yolların kapatılması (Sedd-i Zerâi') ilkesi, toplumun ahlakî ve hukukî dengesini teminat altına alır.

Kādî Abdülvehhâb'ın bizzat ifâ ettiği kadılık görevi, adaletin ferdî ve içtimaî boyutlarını fiilen tecrübe etmesini sağlamıştır. Hâkimin tarafsızlığı, hediye kabul etmemesi, nüfuzlu kimselere imtiyaz tanımaması ve vicdanî kanaatini delillere dayandırması fıkhın en mukaddes rüknüdür.

İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî'nin meşhur Risâle'sine yazdığı şerh ve İtmâmü't-Tahsîl adlı eserleriyle Kuzey Afrika (Kayrevân) ile Irak (Bağdat) Mâlikîliğini birbirine bağlamıştır. Bu sentez, mezhebin Endülüs ve Mağrib'de kalıcı bir kanun ve medeniyet dili haline gelmesini sağlamıştır.

Kādî Abdülvehhâb yalnızca bir fıkıh otoritesi değil, Arap edebiyatının ve şiirinin de eşsiz bir ustasıdır. Hayatın zorluklarına, gurbete, Bağdat'tan ayrılışına ve kaderin tecellîlerine dair kaleme aldığı beyitler, Şerîf er-Radî gibi büyük edebiyatçılar tarafından hayranlıkla karşılanmıştır.

Kādî İyâz'ın Tertîbü'l-Medârik'inde ve İbn Rüşd'ün Bidâyetü'l-Müctehid'inde Kādî Abdülvehhâb, Mâlikî mezhebinin en mutemet muhakkiklerinden biri olarak gösterilir. Onun aklî tahlilleri, Mâlikî fıkhını literal bir gelenekten evrensel bir hukuk teorisine yükseltmiştir.