Sultânü'l-Ulemâ İzz b. Abdüsselâm ve Kavâidü'l-Ahkâm: Hikmet-i Teşrî', Maslahat Metafiziği ve Manevî Cihat Külliyatı

Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Abdisselâm es-Sülemî (577-660 / 1181-1262), İslâm tarihinde 'Sultânü'l-Ulemâ' (Âlimlerin Sultanı) lakabıyla anılan müçtehid, fıkıh felsefecisi, müfessir ve mutasavvıftır. Şam'da yoksul bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş; mescidin revaklarında yatıp kalkarak İbn Asâkir, Seyfeddîn el-Âmidî ve Ebü'l-Hasan es-Sehâvî gibi devrin kutuplarından tahsil görmüştür.

Şam Emeviyye Camii hatipliği ve başkadılığı görevlerinde bulunmuş; Eyyûbî hükümdarı es-Sâlih İsmâil'in Haçlılarla ittifak kurup Şam kalesini onlara peşkeş çekmesi üzerine minberden hükümdarın adını hutbeden çıkarıp cihat fetvası vermiş, hapsedilmiş ve ardından Mısır'a hicret etmiştir. Mısır'da Eyyûbî ve Memlük sultanlarına karşı Hakk'ın hükmünü tavizsiz savunmasıyla adalet timsali olmuştur.

İzz b. Abdüsselâm'ın başyapıtı Kavâidü'l-Ahkâm fî Mesâlihi'l-Enâm, İslâm fıkhını kuru şekilcilikten kurtarıp felsefî ve ahlâkî gayeler (Makâsıdü'ş-Şerîa) üzerine bina eden muazzam bir külliyattır. İzz b. Abdüsselâm bütün şeriat hükümlerini tek bir küllî kaideye ircâ eder:

'Şeriatın tamamı maslahattır: Ya mefsedetleri defetmek (kötülükleri ve zararları önlemek) ya da maslahatları celbetmektir (iyilikleri ve menfaatleri sağlamaktır). Cenâb-ı Hakk'ın hiçbir emri yoktur ki altında kulların dünyevî veya uhrevî bir menfaati bulunmasın; ve hiçbir yasağı yoktur ki altında kullardan defedilen bir zarar ve fesat yatmasın.'

Bu ontolojik prensip, İslâm hukukunun gayeci ve hikmet odaklı ruhunu ortaya koyar.

İzz b. Abdüsselâm, maslahatları üç mertebeye ayırır:

1. Zarûriyyât (Zorunlu Haklar): Dinin, canın, aklın, neslin ve malın korunması (Zarûrât-ı Hamse). Bunlar yok olursa insanlık nizamı çöker.
2. Hâciyyât (İhtiyaçlar): İnsanların hayatını kolaylaştıran, zorlukları kaldıran ruhsatlar (seferilik hükümleri, ticaret akitleri).
3. Tahsîniyyât (Güzelleştirmeler): Ahlâkî zarafet, temizlik, edep ve faziletler.

İki maslahat çatıştığında daha büyük olan tercih edilir; iki mefsedet çatıştığında daha hafif olanı irtikâp edilir. 'Def'-i mefâsid, celb-i menâfi'den evlâdır' (Zararı önlemek, fayda elde etmekten önce gelir) kaidesi bu felsefenin merkezidir.

İzz b. Abdüsselâm sadece zâhirî bir fakih değil, Şâzelî tarikatının kurucusu Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin sohbet arkadaşı olan büyük bir sûfîdir. Şeceretü'l-Ma'ârif ve'l-Ahvâl adlı eserinde, şeriat ile hakikatin bir ağacın kökleri ile meyveleri gibi ayrılmaz olduğunu beyan eder.

Ona göre ihlâs ve murakabe olmadan kılınan namaz ruhsuz bir cesettir; şeriat ölçülerine uymayan tasavvufî iddialar ise batıldır. Kalbin amellerini (havf, recâ, tevekkül, rızâ, muhabbet) fıkhî farzlar derecesinde zorunlu addetmiştir.

Kahire başkadısı iken, Memlük devlet ricalinin (bakanların ve ordu komutanlarının) aslında devlet hazinesine ait köleler (memlûk) olduğunu, hukuken azat edilmedikleri için hür vatandaş statüsünde sayılamayacaklarını ilan etmiştir. Bu sebeple onların imzaladığı akitleri ve tasarrufları geçersiz saymıştır.

Emîrler kılıçlarını çekip sarayını kuşattığında İzz b. Abdüsselâm bir merkebin üzerine kitaplarını yükleyip şehri terk etmeye kalkışmış; bütün Kahire halkı onun peşine düşmüştür. Sonunda Sultan Seyfeddîn Kutuz ve bütün Memlük paşaları boyun eğmiş; İzz b. Abdüsselâm devletin en güçlü paşalarını tek tek mezatta köle olarak satmış, bedellerini Beytü'l-mâl'e (hazineye) gelir kaydetmiş ve ardından onları şer'an azat etmiştir. Bu hadise, dünya hukuk tarihinde erk sahiplerine karşı hukukun üstünlüğünün en görkemli zaferidir.

1258'de Hülâgû Bağdat'ı yerle bir edip hilafeti yıktıktan sonra Moğol orduları Suriye'yi istila etmiş ve Mısır kapılarına dayanmıştı. Sultan Kutuz ve askerler Moğol dehşetinden çekinirken, 80 yaşındaki İzz b. Abdüsselâm divana girerek tarihi konuşmasını yapmıştır:

'Sizler bu ümmetin malını yediniz, saraylarda yaşadınız. Şimdi din ve vatan müdafaası vaktidir. Bütün altınlarınızı, mücevherlerinizi ve atlarınızı orduya bağışlamadıkça halktan tek kuruş ek vergi alamazsınız! Önce siz mallarınızı feda edin, sonra ben halkı cihada çağırayım!'

Sultan ve paşalar gözyaşları içinde bütün servetlerini orduya vermiş; İzz b. Abdüsselâm'ın manevî ateşiyle 1260 yılında Ayn Câlût'ta Moğollar tarihte ilk defa hezimete uğratılarak İslâm dünyası mutlak yok oluştan kurtarılmıştır.

İzz b. Abdüsselâm, Eş'arî kelâmının en yetkin savunucularındandır. el-Akîdetü'l-İzziyye ve Mülhitü'l-Mülhidîn adlı risalelerinde mücessime, müşebbihe ve felsefecilerin sapmalarını aklî ve naklî delillerle çürütmüştür.

Cenâb-ı Hakk'ın mekândan, zamandan, cihetten ve cismaniyetten münezzeh olduğunu; tenzih akidesinin tevhidin temeli olduğunu bürhânlandırmıştır. Sultan Baybars onun vefatında şöyle demiştir: 'İzz b. Abdüsselâm vefat etti, artık saltanatım tamamen bana kaldı; zira o hayattayken bana hükmedebilen tek kişi oydu.'

İzz b. Abdüsselâm'ın Kavâidü'l-Ahkâm'ı, Endülüslü İmam Şâtıbî'nin meşhur el-Muvâfakât'ına doğrudan ilham kaynağı olmuştur. Osmanlı Devleti'nin kanunlaştırdığı Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'nin başında yer alan 99 küllî fıkıh kaidesinin (örneğin 'Zarar izâle olunur', 'Meşakkat teysîri celbeder') felsefî omurgası bütünüyle İzz b. Abdüsselâm'ın maslahat doktrininden süzülmüştür.

İzz b. Abdüsselâm, zâhir fıkhını kullanarak faizi meşrulaştıran, zekât kaçırmak için senesi dolmadan malını hibe eden veya haramları helal kılmak için 'Hile-i Şer'iyye' (fıkhî dolambaçlar) uyduran çıkarcı ulemâya karşı amansız bir savaş açmıştır.

Ona göre niyet esastır: 'Cenâb-ı Hakk lafızlara değil, kalplerdeki niyetlere ve amellerin gayelerine bakar. Şeriatın gayesini (makâsıd) iptal eden her türlü hile haramdır ve batıldır.' Bu fıkhî ahlâk, İslâm hukukunu riyâkârlıktan koruyan en muhkem kale olmuştur.

İzz b. Abdüsselâm, makam ve mevki peşinde koşan saray ulemâsına karşı ilmin izzetini canı pahasına muhafaza etmiştir. Talebeleri ona: 'Hükümdarlara karşı bu kadar sert konuşmaktan korkmuyor musunuz?' diye sorduklarında şu cevabı vermiştir:

'Ben sultanların karşısına çıktığımda Allah'ın celâl ve azametini hatırlarım. O'nun azameti karşısında sultanlar gözüme birer kedi yavrusu gibi görünür!'

İzz b. Abdüsselâm, İslâm medeniyetinin vicdanı, adaletin sarsılmaz terazisi ve âlimler taifesinin ebedî kutbudur.

Ebû Muhammed İzzüddin Abdülazîz b. Abdüsselâm (1181-1262), İslâm hukuk felsefesinde 'Sultânü'l-Ulemâ' (Âlimlerin Sultanı) unvanıyla tanınan büyük fakih ve mücahittir. Şaheseri Kavâidü'l-Ahkâm fî Masâlihi'l-Enâm, İslâm fıkhının bütün hükümlerini tek bir küllî kaideye ircâ eder: 'Celb-i menâfi' ve def'-i mefâsid' (Faydaları temin etmek ve zararları bertaraf etmek).

İzz b. Abdüsselâm'a göre Şeriatın emrettiği her şeyde kullar için bir menfaat (dünyevî veya uhrevî saadet); yasakladığı her şeyde ise mutlaka bir mazarrat (bireysel veya toplumsal yıkım) vardır. Maslahatı gözetmeyen bir fıkıh anlayışı, dinin ruhunu öldürür.

İzz b. Abdüsselâm'ın tarihte eşi benzeri görülmemiş adaleti, Mısır Memlük Devleti döneminde tecelli etmiştir. Mısır ordusunun başında bulunan ve halka zulmeden vezirler ve emîrlerin aslında beytülmâle (devlet hazinesine) ait köleler olduğunu, hürriyetlerine kavuşmadan mülk edinemeyeceklerini ve devleti yönetemeyeceklerini ilân etmiştir.

Bütün ordu kumandanlarının ölüm tehditlerine aldırmamış; Kahire meydanında tahtlarındaki vezir ve kumandanları tek tek açık artırmaya çıkararak devlet hazinesi yararına satmış; elde edilen parayı kamuya dağıttıktan sonra onları hür kılmıştır. Sultan Baybars dahi bu ulu âlimin önünde diz çökmüş ve 'O olmasaydı hükümdarlığım meşru olmazdı' demiştir.