İzmirli İsmail Hakkı ve Yeni İlm-i Kelâm: Modern Düşünce Karşısında İslam Akidesi, Pozitivizm Tenkidi ve Çağdaş İlahiyat Külliyâtı

Son devir Osmanlı ilim havzası ile Cumhuriyet Türkiye'sinin akademik hayatı arasında köprü vazifesi gören en büyük allâme hiç şüphesiz İzmirli İsmail Hakkı Efendi (1869-1946)'dir. İzmir'de başlayan tahsil hayatını İstanbul Dârülmuallimîn ve Fâtih medreselerinde ikmâl eden İzmirli; fıkıh, tefsir, hadis, mantık ve bilhassa kelâm ve felsefe sahalarında çağının en velûd müellifi olmuştur.

Sahn-ı Semân medreselerinde müderrislik, Dârü'l-Hikmeti'l-İslâmiyye azalığı ve nihayetinde 1924'te kurulan İstanbul Dârülfünûn İlâhiyat Fakültesi'nin ilk reisi (dekanı) ve Kelâm Tarihi müderrisi olarak hizmet etmiştir. O, klasik ulemanın sahip olduğu usûl derinliğini kaybetmeden, Batı felsefesini, pozitivizmi, evrim teorisini ve materyalist cereyanları doğrudan Fransızca kaynaklarından okuyup tenkit edebilen nâdir bir mütefekkirdir.

«Kelâm ilmi, İslâm akidelerini akıl ve nakil dengesiyle ispat eden ve bâtıl şüpheleri izale eden bir dindir. Lakin her asrın şüphesi ve felsefesi başkadır. Aristo felsefesine karşı Gazzâlî ve Râzî nasıl yeni bir kelâm inşa ettiyse, bugünün pozitivist ve materyalist felsefelerine karşı da 'Yeni İlm-i Kelâm' inşa etmek farzdır.» — İzmirli İsmail Hakkı

Bu şuurla kaleme aldığı Yeni İlm-i Kelâm, modern İslâm teolojisinin başyapıtıdır.

On dokuzuncu asrın sonu ve yirminci asrın başlarında İslâm dünyası, Batı'dan tercüme edilen kaba materyalizm (Ludwig Büchner'in Madde ve Kuvvet'i gibi), Auguste Comte'un pozitivizmi ve pozitivist bilimcilik karşısında zihnî bir sarsıntı yaşamaktaydı. Osmanlı aydınları arasında ateizm, deizm ve dinî şüpheler intişar etmekteydi.

Klasik medreselerde okutulan kelâm kitapları ise (Taftâzânî'nin Şerhu'l-Akâid'i, Cürcânî'nin Şerhu'l-Mevâkıf'ı gibi) kadîm Yunan felsefesinin atom ve heyûlâ nazariyelerine cevap veriyor, modern çağın mekanist fizik ve evrimci şüphelerine doğrudan temas etmiyordu. İzmirli İsmail Hakkı, Şeyhülislâm Mûsâ Kâzım Efendi ve Filibeli Ahmed Hilmi gibi mütefekkirlerle birlikte Yeni İlm-i Kelâm çığırını açtı:

• Kelâmın Konusunu Genişletmek: İtikadî meseleleri sadece soyut metafizik kavramlarla değil, modern biyoloji, astronomi ve fizik bulgularıyla tahkik etmek.
• Yeni Hasım: Eski Mu'tezile veya Helenistik felâsifenin yerine pozitivizm, agnostisizm, determinizm ve tarihsel maddeciliği muhatap almak.
• Dilde Yenileşme: Ağır ve lafzî şerh üslûbundan, anlaşılır, mantıkî ve tahlilci bir tefekkür diline geçmek.

İzmirli İsmail Hakkı'nın Yeni İlm-i Kelâm eseri, Evkâf-ı İslâmiyye Matbaası'nda iki cilt halinde neşredilmiştir. Eserin tertibi, hem Ehl-i Sünnet omurgasını koruyan hem de modern felsefî tasnifleri içeren son derece muntazam bir metodolojiye sahiptir:

İzmirli, eserin her bahsinde önce âyet ve hadisleri, sonra Selef ve Eş'arî-Mâtürîdî mütekellimînini, en son da modern filozofların görüşlerini serdedip muhakeme eder.

Yeni İlm-i Kelâm'ın birinci cildinde yer alan bilgi nazariyesi, eserin en felsefî kısmıdır. İzmirli, pozitivizmin «sadece laboratuvara giren ve beş duyuyla algılanan şey gerçektir» şeklindeki sığ empirizmini kökünden çürütür.

Müellifin epistemolojik tahlilleri:

• Duyuların Sınırlılığı: Gözün mikroskobik veya ultraviyole alemleri göremediği gibi, duyuların hakikatin sadece cüz'î bir perdesine temas ettiği gerçeği.
• Aklın ve Mantığın Zarurî Rolü: Bizzat bilimin kendisinin (matematik, fizik kanunları, nedensellik) duyusal değil aklî kabuller ve aksiyomlar üzerine kurulduğu tespiti.
• Mütevâtir Haber (Doğru Haber): Tarihin, coğrafyanın ve insanî tecrübenin yüzde doksanının sağlam nakle ve doğru habere dayandığını belirterek, vahyin de bu bilgi hiyerarşisinde en yüksek rütbeyi haiz olduğunu ispatlar.

Böylece pozitivizmin kendi silahıyla kendi sınırlarını gösterir.

İzmirli İsmail Hakkı, İlahiyyat bahsinde Allah Teâlâ'nın varlığını ispat ederken klasik kelâmın Hudûs (kâinatın sonradan yaratılmışlığı) ve İmkân (varlığı zorunlu olmayan varlıkların Vâcibü'l-Vücûd'a muhtaçlığı) delillerini modern fizik kanunlarıyla mezceder.

Onun nizam ve teleoloji (Gaye) delilindeki parlak yaklaşımı:

«Kâinatta tesadüfe yer yoktur. Hücrenin mikroskobik intizamından galaksilerin hareketine kadar her zerrede muazzam bir riyâzî kanun hüküm sürmektedir. Kanun, kanun koyucuyu; nizam, tanzim ediciyi; hikmet ise Hakîm olan bir Zât-ı Zülcelâl'i zarurî olarak haykırır. Kör kuvvetler ve şuursuz atomlar kendi kendilerine bu muazzam mizanı kuramazlar.» — İzmirli İsmail Hakkı

Termodinamiğin ikinci kanunu olan Entropi prensibini, evrenin ezelî olmadığını ve bir başlangıcı olduğunu ispat eden kozmolojik bir delil olarak kelâma dahil etmiştir.

Yeni İlm-i Kelâm'da İzmirli, 19. yüzyıl kaba materyalizminin en büyük iddiası olan «Madde ezelî ve ebedîdir, ruh ise beynin bir ifrazatıdır» hezeyanını felsefî ve ilmî tahlillerle yerle bir eder.

Müellifin antitezleri:

1. Maddenin Değişkenliği: Ezelî olan şeyin mutlak, değişmez ve tam olması gerekir; oysa madde sürekli hal değiştirmekte, dağılmakta ve bozulmaktadır. Değişen ve parçalanan hiçbir cevher ezelî olamaz.
2. Ruh ve Şuurun Maddeden Bağımsızlığı: Beyin hücrelerindeki kimyasal reaksiyonların 'düşünce, adalet, merhamet, aşk ve vicdan' gibi gayr-ı maddî hakikatleri üretemeyeceğini, şuurun bedene hâkim müstakil bir cevher olduğunu beyan eder.
3. İrade-i Cüz'iyye Müdafaası: Mekanik determinizmin insanı şuursuz bir robota dönüştürdüğünü, oysa ahlâkın, hukukun ve cezanın ancak hür irade ile kaim olduğunu Mâtürîdî usûlüyle şerheder.

İzmirli İsmail Hakkı, Nübüvvet bahsinde peygamberlik müessesesini sadece itikadî bir emir olarak değil, beşeriyetin içtimaî ve ahlâkî tekâmülü için zarurî bir ihtiyaç olarak temellendirir. Akıl hayrı ve şerri umumi olarak idrak etse bile, nefsin arzuları ve menfaat çatışmaları karşısında adaleti tek başına ayakta tutamaz.

Mucizelerin imkânı hakkındaki modern izahı:

• Tabiat Kanunlarının Hakikati: Doğa kanunları zorunlu tanrılar değil, Allah Teâlâ'nın kâinatta cari kıldığı 'Âdetullâh' kanunlarıdır. Kanunu koyan Kudret, dilediği vakit peygamberinin doğruluğunu ispat için bu âdeti yırtabilir (hârikulâde).
• Kur'an'ın Ebedî İ'câzı: Maddî mucizelerin o devirde yaşayanlara mahsus olduğunu, Hz. Muhammed (s.a.v.)'in en büyük mucizesi olan Kur'an-ı Kerîm'in ise hem lafzî, hem ilmî, hem de içtimaî yönden kıyamete kadar taptaze kalan aklî bir mucize olduğunu delillendirir.

İzmirli İsmail Hakkı, sadece Yeni İlm-i Kelâm müellifi değil, aynı zamanda Türkiye'de İslâm felsefesi ve kelâm tarihini akademik disiplin olarak kuran öncüdür. Telif ettiği Felsefe-i İslâmiyye Târihi, Muhassalü'l-Kelâm ve'l-Hikme ve Mi'yârü'l-Ulûm gibi onlarca eserle İslâm tefekkürünün röntgenini çekmiştir.

Onun kelâm tarihindeki özgün tasnifleri:

• Mütekaddimîn ve Müteahhirîn Ayrımı: Gazzâlî öncesi kelâm ile mantık ve felsefenin kelâma dahil edildiği Râzî-Âmidî-Taftâzânî-Cürcânî sonrasını berrak hatlarla ayırmıştır.
• Fârâbî ve İbn Sînâ Tahkiki: İslâm meşşâî filozoflarını körü körüne tekfir etmek yerine, onların metafizik sistemlerini İslâm akidesi terazisinde adaletle tartmıştır.
• Tasavvuf ile Kelâmın İttifakı: Hakikî tasavvufun akideye aykırı olmadığını, bilakis zevkî ve kalbî bir tahkik mertebesi olduğunu vurgulamıştır.

1924 senesinde İstanbul Dârülfünûn'una bağlı olarak kurulan İlahiyat Fakültesi'nin reisliğine getirilen İzmirli İsmail Hakkı, devrin çalkantılı siyasi ve fikrî atmosferinde İslâm ilimlerinin vakarını muhafaza etmiştir. Dârülfünûn İlâhiyat Fakültesi Mecmuası'nda neşrettiği yüzlerce makale ile devrin genç nesillerine ilham vermiştir.

1928 yılında bazı aydınlar tarafından gündeme getirilen 'Dinde Reform ve İbadetlerin Şeklini Değiştirme' teşebbüslerine karşı, şer'î usûl dairesinde kalarak fıkhın ve ibadetlerin taabbüdî (kulluk gereği) vasfını ve değiştirilemezliğini ilmî bir lisanla savunmuş ve bu bid'at cereyanının akamete uğramasında büyük rol oynamıştır.

1933 Üniversite Reformu'nda fakültenin kapatılması ve İslâm Tedkikleri Enstitüsü'ne dönüştürülmesi üzerine Süleymaniye Kütüphanesi Tasnif Heyeti Reisliği'ne tayin edilmiş, ömrünün son demlerine kadar kütüphane köşelerinde yazma eserleri tasnif ederek ilme hizmeti sürdürmüştür.

İzmirli İsmail Hakkı Efendi'nin Yeni İlm-i Kelâm'ı, İslâm düşüncesinin modern çağda içine düştüğü savunmacı kompleksi yıkan bir uyanış manifestosudur. Müellif ne geleneği bütünüyle reddeden bir köksüzlüğe, ne de yeni gelişmelere gözlerini kapatan bir taassuba sapmıştır.

Eserin günümüz Müslüman aydınına verdiği temel dersler şunlardır:

1. Komplekssiz İlim Zihniyeti: Batı felsefesini ve bilimini reddetmek veya ona teslim olmak yerine, onu eleştirel bir süzgeçten geçirerek kendi medeniyet kodlarımızla yeniden üretmek.
2. Akıl ile Vahyin Ahengi: Hakikî aklın hiçbir zaman sahih nakille çatışmayacağı, çelişki görünen yerlerde ya aklın sınırlarını aştığı ya da naklin yanlış tevil edildiği hakikati.
3. Kelâmın Dinamikliği: İtikadı korumanın yolunun, çağın dilini ve kavramlarını kuşanmaktan geçtiği şuuru.

İzmirli İsmail Hakkı, bu şaheseriyle Türk ve İslâm kelâm tarihine silinmez bir altın mühür vurmuştur.