İsmâil Rusûhî Ankaravî: Minhâcü'l-Fukarâ ve Tasavvuf Usûlü Külliyâtı

İsmâil Rusûhî Efendi; Ankara'da doğmuş, Bayramî ve Halvetî neşvelerinden geçtikten sonra Konya'da Bostan Çelebi'den Mevlevî hilafeti almıştır. 1610 yılında İstanbul Galata Mevlevîhânesi şeyhliğine tayin edilmiş ve vefatına kadar 21 yıl boyunca bu makamda irşad hizmeti yürütmüştür. 'Hazret-i Şârih' namıyla anılmıştır.

Kadızâdeliler hareketinin tasavvufa, semâ ve devre şiddetle hücum ettiği çalkantılı bir devirde yazılan bu eser; tasavvufun ve dervişliğin Kur'an ve Sünnet'e dayalı meşruiyetini savunan en yetkin usûl kitabıdır. Dervişliğin serserilik değil, kılı kırk yaran bir ahlak disiplini olduğunu kanıtlamıştır.

'Fakr', maddi yoksulluk değil; Allah karşısında mutlak acziyet ve muhtaçlığını idrak etmektir. Rusûhî'ye göre hakiki fakir; mülkün gerçek sahibinin Allah olduğunu bilen, hiçbir şeyi kendine nispet etmeyen kimsedir. Bu hal, 'Fakrımla fahr ederim' hadisinin tefsiridir.

Ankaravî, tasavvufun dört kapısını sarsılmaz bir mantıkla açıklar. Şeriat zâhirî hükümleri emreder, tarikat bu hükümleri ihlasla yaşamayı sağlar, marifet kalbin basiretle Hakk'ı bilmesidir, hakikat ise perdenin kalkıp ilahi müşahedenin gerçekleşmesidir. Biri olmadan diğeri batıldır.

Rusûhî; âyetlerden, sahîh hadislerden ve Hanefî fıkıh kaynaklarından deliller getirerek semâ ve mûsikînin kalbi yumuşatan, aşkı tutuşturan meşru bir ibadet vecdi olduğunu ispatlamıştır. Hz. Peygamber'in Habeşlilerin mızrak oyununu seyretmesi ve vecd hallerini delil göstermiştir.

Mürid; mürşidinin huzurunda gassâl elindeki meyyit gibi teslim olmalı, zahiren ve bâtınen itirazı terk etmelidir. Mürşid ise müridini kendi nefsi için değil, Allah rızası için terbiye eden usta bir tabib-i kulûb (kalp hekimi) olmalıdır.

Çile ve halvet; insanın dış dünyayla irtibatını keserek iç dünyasındaki putları kırma ameliyesidir. Ankaravî, Mevlevîlikteki 1001 günlük çilenin mutfaktan (matbah-ı şerif) başlayıp kazancı dede terbiyesinde nasıl 'pişme' ve 'olgunlaşma' sürecine dönüştüğünü anlatır.

Ankaravî'nin 6 ciltlik devasa Mesnevî şerhi, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış en mufassal ve muteber şerhtir. Padişah IV. Murad'ın takdirini kazanmış, saraydan tekkereye kadar başvuru kaynağı olmuştur. Şerhte her beytin lügat, nahiv, fıkıh ve tasavvufî tahlili eksiksiz yapılmıştır.

Dönemin vaizlerinin 'tekke mûsikîsi haramdır, semâ küfürdür' iddialarına karşı Rusûhî; sükûnetle, engin fıkıh vukûfiyetiyle ve edeple cevap vermiş, tasavvuf ehlinin şeriata en bağlı zümre olduğunu göstermiştir.

İsmâil Rusûhî; akıl ile aşkı, şeriat ile hakikati birbirine düşman kılan her türlü ifrat ve tefrite karşı orta yolun (sırat-ı müstakîm) muhafızıdır. Onun mirası, modern çağın köksüz maneviyat arayışlarına karşı kökleri derinde bir sağlamlık vadeder.