Rusûhî İsmâil Ankaravî ve Mecmû'atü'l-Letâif: Osmanlı'nın En Büyük Mesnevî Şerhi, Vahdet-i Vücûd ve Mevlevî İrfanı Külliyatı

17. yüzyıl Osmanlı tasavvufunun ve Mevlevîlik tarihinin en büyük simalarından olan Rusûhî İsmâil Ankaravî Hazretleri (vefâtı 1631), Galata Mevlevîhânesi'nin efsanevi şeyhidir. Kadızâdeliler hareketinin tasavvufa, semâya ve mûsikîye amansızca saldırdığı en buhranlı devirde, kalemiyle ve irfanıyla Ehl-i Sünnet tasavvufunu savunan aşılmaz bir kale olmuştur.

Ankaravî, zâhirî ilimlerde mütehassıs bir fakih, bâtınî ilimlerde ise Vahdet-i Vücûd deryasının kâmil bir dalgıcıdır. Telif ettiği Mecmû'atü'l-Letâif ve Matmûhatü'l-Ma'ârif, Türk-İslâm edebiyatı ve tasavvuf tarihinde Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'ine yazılmış en hacimli, en muteber ve en derin şerh olarak kabul edilir.

Ankaravî'nin şerhi yalnızca Farsça beyitlerin Türkçeye lafzî tercümesi değildir; her bir beyti Kur'an âyetleri, hadis-i şerîfler ve İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât-ı Mekkiyye'deki metafizik kaideleriyle meczeden devasa bir şerhtir. Eser yedi büyük cilt halinde tanzim edilmiştir.

Mesnevî'nin altı cildine ilaveten, tarihte 'Yedinci Cilt' olarak bilinen manevi zeyli de şerh eden tek müellif Ankaravî'dir. Bu sebeple kendisine Mevlevîler arasında 'Şârih-i Mesnevî' (Mesnevî'nin Mutlak Şarihi) unvanı verilmiştir. Şerhte her beytin önce lügat tahlili yapılır, ardından zâhirî fıkhî hükmü belirtilir ve nihayetinde kalbi vecde getiren işârî ve bâtınî hakikatleri fâş edilir.

Mesnevî'nin meşhur ilk 18 beytini şerh ettiği Fâtihü'l-Ebyât risalesinde Ankaravî, 'Bişnev ez ney...' (Dinle neyden nasıl hikâyet ediyor, ayrılıklardan şikâyet ediyor) nidasını varoluşun ontolojik feryadı olarak izah eder.

Ney, kamışlıktan (elest bezminden ve lâhût âleminden) koparılmış, içi oyulmuş ve yedi delik açılmış İnsân-ı Kâmil'dir. Neyzen ise Cenâb-ı Hakk'tır; neye üflediği nefes O'nun hayat veren rûhudur. Neyin iniltisi, bu kesret ve madde zindanına düşen ruhun ezelî vatanına, vahdet sarayına duyduğu sonsuz iştiyaktır. Ankaravî, bu şerhiyle dervişin kalbinde ilâhî aşk ateşini tutuşturan muazzam bir tefekkür ufku açar.

Ankaravî'nin tasavvuf ameliyesini ve tekke adabını sistemleştirdiği diğer abidevi eseri Minhâcü'l-Fukarâ'dır. Dört ana babdan oluşan bu eserde şeriat, tarikat, hakikat ve marifet basamakları teker teker incelenir.

Semâın meşruiyeti, ney ve kudümün zikirdeki yeri, mürşid-i kâmil ile sâlik arasındaki mânevî râbıta, riyâzet ve halvet kaideleri fıkhî delillerle ispatlanır. Kadızâdeli zihniyetin kaba taassubuna karşı İslâm fıkhının genişliğini ve tasavvufun şeriatın özü olduğunu haykıran Ankaravî, dervişliği tembellikten kurtarıp ilimle tezyin etmiştir.

Ankaravî'ye göre semâ, rastgele bir raks veya eğlence değil; arşın etrafında dönen meleklerin, güneşin etrafında dönen gezegenlerin ve atomun çekirdeğinde dönen elektronların zikrine iştirak etmektir.

Semâzenin sağ elini göğe açıp sol elini yere indirmesi, 'Hak'tan alıp halka vermek, Hakk'ın feyzini toprağa ve mahlûkata saçmak' remzidir. Derviş dönerken benliğini eritir, kesret perdesini yırtar ve her şeyin 'Lâ mevcûde illallâh' (Allah'tan başka hakiki varlık yoktur) sırrında yok olduğu fenâfillâh makamına ulaşır.

Rusûhî İsmâil Ankaravî, bugün Beyoğlu Tünel meydanında yer alan Galata Mevlevîhânesi'nin haziresinde sırırlanmıştır. Türbesi asırlardır şairlerin, edipleri ve hakikat taliplerinin feyiz aldıkları bir ziyaretgâhtır.

Mecmû'atü'l-Letâif şerhi, Mısır Bulak Matbaası'nda ve İstanbul'da defalarca basılmış, İngiliz şarkiyatçı R.A. Nicholson'ın Mesnevî tercümesine en büyük kaynaklığı yapmıştır. Ankaravî, Osmanlı Türkçesini irfanın, felsefenin ve ilâhî aşkın en zarif ifade vasıtası haline getiren ebedî bir maarif sultanıdır.

17. yüzyıl İstanbul'unda Kadızâde Mehmed Efendi ve takipçileri, tekkelerin kapatılmasını, semâ ve devranın yasaklanmasını, tasavvuf ehline bid'at ve zındıklık damgası vurulmasını talep eden radikal bir hareket başlatmıştı. Bu dehşetli taassup fırtınası karşısında Galata Mevlevîhânesi postnişini Rusûhî İsmâil Ankaravî, Hüccetü's-Semâ adlı muazzam risalesini kaleme aldı.

Ankaravî, Dört Mezhep imamının (Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî, Ahmed bin Hanbel) fıkıh kitaplarından, Kütüb-i Sitte hadislerinden ve bizzat sahâbe-i kirâmın uygulamalarından yüzlerce delil serdederek semâın, mûsikînin ve cezbeli zikrin helal olduğunu ispatladı. O, zâhir ulemâsının dahi hayran kaldığı fıkıh vukûfiyetiyle Kadızâdelilerin tezlerini çürüterek Osmanlı cemiyetinde tasavvufun meşruiyetini perçinlemiştir.

Ankaravî'nin Mecmû'atü'l-Letâif'teki en büyük ilmî muvaffakiyeti, Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd nazariyesini Eş'arî ve Mâtürîdî kelâmının sağlam kaideleriyle meczetmesidir. Mesnevî'deki mecazları ve teşbihleri şerh ederken, asla tenzih akidesinden taviz vermez.

Ona göre 'Her şey O'dur' (Heme O'st) ifadesi hulûl veya panteizm mânâsına gelmez; 'Her şey O'ndandır ve O'nun nuruyla kaimdir' (Heme ez O'st) hakikatini remzeder. Mâsivânın (Allah dışındaki varlıkların) kendi başına müstakil bir vücûdu yoktur; onlar Hakk'ın vücûd nurunun aynalardaki gölgeleridir. Bu derin şerh, Osmanlı medresesi ile tekkesini asırlar boyu sulh ve muhabbet içinde tutan en sağlam köprü olmuştur.

Ankaravî, eserlerini kaleme alırken kullandığı Türkçe ile Osmanlı nesrinin (inşâ) en parlak örneklerini vermiştir. Arapça ve Farsçanın en girift tasavvufî ve felsefî mazmunlarını, Türkçenin zengin kavram dünyasıyla öyle ahenkli bir şekilde ifade etmiştir ki, onun metinleri hem birer ilim abidesi hem de edebî birer şaheserdir.

Sarı Abdullah Efendi, İsmâil Hakkı Bursevî ve Şeyh Gâlib gibi sonraki asırların büyük şair ve mütefekkirleri, Ankaravî'nin eserlerini okuyarak yetişmiş ve onun açtığı irfan caddesinde yürümüşlerdir. Ankaravî'nin mirası, Türkçeyi bir hikmet ve hakikat dili haline getiren en büyük sütunlardan biridir.

İsmail Rusûhî el-Ankaravî, Mesnevî şerhinde Hz. Mevlânâ'nın beyitlerini tasavvufî psikolojinin zirvesi olan 'Etvâr-ı Seb'a' (Nefsin Yedi Tavrı ve Mertebesi) çerçevesinde çözümler.

Nefs-i Emmâre'den başlayan seyr ü sülûk; Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râziye, Mardiyye ve Kâmile mertebelerine yükseldikçe her bir mertebeye tekabül eden Esmâ-i İlâhiyye zikri ve kalbî nurlar tecelli eder. Ankaravî'ye göre Mesnevî'deki hikâyeler ve alegoriler, sâlikin bu mertebelerden geçerken karşılaşacağı nefis hilelerini, şeytânî vesveseleri ve melekûtî müjdeleri anlatan birer sülûk haritasıdır. Her bir ney nağmesi, ruhun asıl vatanı olan bezm-i elestteki ilâhî vahdete duyduğu ezelî hasretin feryadıdır.

17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında cereyan eden Kadızâdeliler-Sivâsîler münakaşasında Ankaravî, Mevlevî ayinlerini, semâyı ve Vahdet-i Vücûd meşrebini şeriatın zâhirî nasslarıyla fevkalade bir dirayetle müdafaa etmiştir.

'Huccetü's-Semâ' ve 'Miftâhu'l-Belâga' adlı eserlerinde semânın nefsin kirlerinden arınıp kalbin ilâhî aşka vecd ile yönelmesi olduğunu; bunun mubah hatta ehline müstehap bir zikir meclisi olduğunu Kur'ân âyetleri ve Sahâbe-i Kirâm'ın vecid halleriyle ispat etmiştir. Ankaravî'nin bu tavizsiz dengesi, Osmanlı toplumunda tasavvuf ile medresenin barış içinde bir arada yaşamasını temin eden en büyük entelektüel köprü olmuştur.

İsmail Rusûhî el-Ankaravî, Mesnevî şerhinde Hz. Mevlânâ'nın beyitlerini tasavvufî psikolojinin zirvesi olan 'Etvâr-ı Seb'a' (Nefsin Yedi Tavrı ve Mertebesi) çerçevesinde çözümler.

Nefs-i Emmâre'den başlayan seyr ü sülûk; Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râziye, Mardiyye ve Kâmile mertebelerine yükseldikçe her bir mertebeye tekabül eden Esmâ-i İlâhiyye zikri ve kalbî nurlar tecelli eder. Ankaravî'ye göre Mesnevî'deki hikâyeler ve alegoriler, sâlikin bu mertebelerden geçerken karşılaşacağı nefis hilelerini, şeytânî vesveseleri ve melekûtî müjdeleri anlatan birer sülûk haritasıdır. Her bir ney nağmesi, ruhun asıl vatanı olan bezm-i elestteki ilâhî vahdete duyduğu ezelî hasretin feryadıdır.

17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında cereyan eden Kadızâdeliler-Sivâsîler münakaşasında Ankaravî, Mevlevî ayinlerini, semâyı ve Vahdet-i Vücûd meşrebini şeriatın zâhirî nasslarıyla fevkalade bir dirayetle müdafaa etmiştir.

'Huccetü's-Semâ' ve 'Miftâhu'l-Belâga' adlı eserlerinde semânın nefsin kirlerinden arınıp kalbin ilâhî aşka vecd ile yönelmesi olduğunu; bunun mubah hatta ehline müstehap bir zikir meclisi olduğunu Kur'ân âyetleri ve Sahâbe-i Kirâm'ın vecid halleriyle ispat etmiştir. Ankaravî'nin bu tavizsiz dengesi, Osmanlı toplumunda tasavvuf ile medresenin barış içinde bir arada yaşamasını temin eden en büyük entelektüel köprü olmuştur.