İsmâil Rusûhî Ankaravî: Hüccetü's-Semâ' ve Mûsikî İrfânı Külliyâtı

17. yüzyıl Osmanlı tasavvuf ve düşünce dünyasının en velûd allâmelerinden, Mevlevîlik tarihinin ise 'Şârih-i Mesnevî' unvanıyla anılan en büyük kutuplarından biri olan İsmâil Rusûhî Ankaravî (ö. 1041/1631), Ankara'da doğmuştur. İlk tahsilini memleketinde tamamladıktan sonra zâhirî ilimlerde mütebahhir bir âlim olmuş, ardından Bayramî-Melâmî ve Halvetî neşvelerinden feyz alarak nihayet Konya'da Bostan Çelebi'nin irşat halkasında Mevlevî tarikatına intisap etmiştir.

Sülûkünü ikmal ettikten sonra 1610 yılında İstanbul'a gelerek Galata Mevlevîhânesi'nin (Kulekapısı Dergâhı) şeyhliğine tayin olunmuştur. Rusûhî Dede, yirmi yılı aşkın bu makamda bulunmuş; dergâhı hem padişahların, vezirlerin ve devlet erkânının hem de ulemâ, şair ve dervişlerin feyizlendiği bir irfan akademisi haline getirmiştir. Devrinin en şiddetli dinî-fikrî çatışması olan Kadızâdeliler-Sivâsîler kavgasında, tasavvufî müesseseleri ve bilhassa semâ âyinini fıkhî ve aklî delillerle savunan en dirayetli kalkan olmuştur.

17. yüzyıl Osmanlı toplumunda Kadızâde Mehmed Efendi öncülüğünde zuhur eden ve İbn Teymiyye çizgisini katı bir literalizmle savunan 'Kadızâdeliler' hareketi; tekkeleri, tasavvufî virdleri, semâ ve devran âyinlerini, mûsikîyi ve hatta kahve-tütün gibi mubahları 'bid'at ve haram' ilan ederek büyük bir toplumsal kutuplaşma başlatmıştı. Bu taassup dalgası neticesinde devlet ricali baskı altına alınmış, semâhânelerin kapatılması ve dervişlerin cezalandırılması talep edilmişti.

İşte böylesi fırtınalı bir devirde İsmâil Rusûhî Ankaravî, zâhir ulemâsının kendi silahı olan fıkıh, hadis, tefsir ve usûl ilimleriyle meydana atılarak meşhur eseri 'Hüccetü's-Semâ''ı (Semâın Hücceti ve Delili) kaleme aldı. Bu eser, semâın kuru bir oyun veya eğlence olmadığını; bilakis Kur'ân ve Sünnet'e dayanan, kalbin vecd içinde Hakk'a yönelişini temsil eden şer'î ve kudsî bir ibadet neşvesi olduğunu ispat eden en sarsılmaz müdafaanâme olmuştur.

Ankaravî, Hüccetü's-Semâ''da meselenin fıkhî zeminini son derece titiz bir vukufla inşa eder. Eserde Ebû Hanîfe, İmam Şâfiî, İmam Mâlik ve Ahmed bin Hanbel'in semâ ve nağmeli sesler hakkındaki hakiki fetvaları senedleriyle ortaya konur. Müellif, fıkıh kitaplarında geçen 'kerâhet' veya 'tahrîm' ifadelerinin, fâsıkların nefsânî arzularla, haram meclislerinde ve şehevî kadın sesleriyle yaptıkları eğlencelere matuf olduğunu delillendirir.

Buna mukabil, kalbinde Allah muhabbeti galip olan, dünyevî arzulardan arınmış ehl-i hakikatin, ilahî aşkı terennüm eden nağmelerle cezbeye gelip hareket etmesinin câiz, hatta müstehap olduğunu Cüneyd-i Bağdâdî, İmam Gazâlî (İhyâ'daki Semâ Risalesi), Abdülkadir Geylânî ve Fahreddin er-Râzî gibi ulemânın icmâıyla ispatlar. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) huzurunda Habeşlilerin kılıç-kalkan oyunları oynamasına ve Hz. Âişe vâlidemizle birlikte bunu seyretmesine dair sahih hadisleri semâın meşruiyetine delil getirir.

Ankaravî, semâ âyinini sadece insanî bir hareket olarak değil, bütün kâinatın zâtî fıtratı ve kozmik nizamı olarak tefsir eder. Gökyüzündeki felekler, seyyareler, güneş ve aylar nasıl bir merkez etrafında tavaf ve deveran ediyorsa; atomun çekirdeği etrafındaki zerreler nasıl dönüyorsa; Kâbe-i Muazzama etrafında hacılar nasıl tavaf ediyorsa, derviş de kalbin Kâbe'si ve tecellîgâhı olan Zât-ı İlâhî etrafında öyle döner.

Semâdaki sağ elin göğe açılıp sol elin yere dönük olması; 'Hakk'tan alıp halka saçmak, kimseden bir şey esirgememek ve ilahî rahmete vasıta olmak' sırrını remzeder. Baştaki sikke mezar taşını, sırttaki hırka kabri, beyaz tennure ise kefeni temsil eder. Semâzen, semâ meydanına (Meydân-ı Şerîf) adım attığında dünyadan tamamen tecerrüd eder, ölmeden önce ölür ve hakiki diriliş olan fenâ ve bekâ makamında deveran eder.

Hüccetü's-Semâ''ın en tesirli bahislerinden biri ney ve kudüm mûsikîsinin tasavvufî şerhidir. Ankaravî, ney sesini Hz. Mevlânâ'nın Mesnevî'deki ilk beytiyle irtibatlandırır: 'Bişnev in ney çün şikâyet mî-küned / Ez cüdâyîhâ hikâyet mî-küned' (Dinle bu neyden nasıl şikâyet ediyor; ayrılıklardan hikâye eyliyor). Ney, kamışlıktan (aslî vatan olan Elest meclisinden) koparılmış, içi oyulmuş, bağrı dağlanmış ve dokuz delik açılarak kâmil insanın sembolü haline gelmiştir.

Neyzenin üflediği nefes, Rahmânî nefes olan 'Nefha-i İlâhiyye'dir. Neyden çıkan feryat, ruhun kesret âlemindeki gurbet acısı ve vuslat iştiyakıdır. Kudümün vuruşları ise kâinatın yaratılış emri olan 'Kün' (Ol!) hitabının ve kalpteki 'Allâh' zikrinin ritmidir. Bu sesler dervişin kulağına ulaştığında, ruhunda ezelî ahdi uyandırır ve onu iradesiz bir şekilde vecd semâına sevk eder.

Ankaravî, eserde tasavvuf ıstılahatının en nazik mefhumları olan 'Tevâcüd', 'Vecd' ve 'Vücûd' makamlarını İbnü'l-Arabî ve Gazâlî çizgisiyle tahlil eder. Tevâcüd, sâlikin henüz kalbinde vecd galip gelmemişken kendi gayretiyle o hale bürünmesi, zikrin ritmine kendini bırakmasıdır. Vecd ise kalbe ansızın düşen ilahî bir şimşek, gaybî bir tecellî ve sâlikin iradesini elinden alan manevi bir sarhoşluktur.

Vücûd ise vecdin de ötesinde, sâlikin varlık dairesinden tamamen silinip Hakk'ın Zâtî varlığında kaybolmasıdır (Cem' ve Fenâ). Ankaravî, semâ esnasında sâlikin hissettiği bu hallerin sahte gösterişlerden (riyâ ve süm'a) fersah fersah uzak olduğunu, eğer bir derviş riyâ için semâ ederse bunun haram olduğunu; lâkin ihlasla, vecd ile semâ edenin ise arşın etrafındaki meleklerle saf tuttuğunu beyan eder.

Mevlevî âyin-i şerîfinin erkânı Ankaravî'nin eserinde mimarî bir zarafetle şerh edilir. Âyinin başında şeyh efendinin riyasetinde yapılan 'Devr-i Veledî' (Sultan Veled Devri), dervişlerin birbirine baş keserek (niyaz ederek) selâmlaşmasıdır ki bu, her zerrede Hakk'ın nûrunu görüp o nûra secde etmektir.

Semâ âyini dört ana 'Selâm'dan oluşur: Birinci Selâm, insanın kendi kulluğunu ve kesret âlemini idrak etmesidir (Şeriat). İkinci Selâm, kâinattaki ilahî kudreti ve nizamı temaşa ederek hayrete düşmesidir (Tarikat). Üçüncü Selâm, hayretin aşka dönüşüp aklın ve nefsin fenâfillâh deryasında erimesidir (Hakikat). Dördüncü Selâm ise fenâdan sonra bekābillâh makamına ulaşıp, yeniden kulluk vazifesini ifa etmek üzere peygamberî ahlâkla halkın arasına dönmektir (Marifet).

İsmâil Ankaravî, sadece bir semâ müdafii değil, aynı zamanda Mesnevî-i Şerîf'i baştan sona ilk defa şerh eden ve ona 7. cildi de ilave ederek şöhret kazanan 'Şârih-i Mesnevî'dir. Hüccetü's-Semâ''daki irfânî derinlik, onun Mesnevî şerhindeki (Fâtihu'l-Ebyât) Vahdet-i Vücûd vukufundan beslenir.

Ankaravî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ile Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin meşreplerini kusursuz bir tevhîd potasında eritmiştir. O'na göre Mesnevî, Fütûhât-ı Mekkiyye'nin ve Fusûsü'l-Hikem'in manzum ve aşkî bir tefsiridir. Semâ ise bu felsefî tevhîdin beden lisanıyla ikrarı ve kâinat sahnesinde sergilenen canlı bir vahdet kasidesidir.

Ankaravî'nin eserinde en çok dikkat çeken hususiyet, onun şeriata ve Sünnet-i Seniyye'ye olan sarsılmaz bağlılığıdır. Bazı gâfil dervişlerin semâı bahane ederek namazı, orucu veya farz ibadetleri terk etmelerine (İbâhiyye sapkınlığı) karşı en sert reddiyeleri yine Ankaravî kaleme almıştır. 'Minhâcü'l-Fukarâ' adlı diğer büyük eserinde tarikatın her bir adabını şeriatın nasslarıyla temellendirmiştir.

O, 'Şeriat köktür, tarikat gövde, hakikat dallar, marifet ise meyvedir; kökü olmayan bir ağacın meyve vermesi muhaldir' kaidesini hayatı boyunca savunmuştur. Bu sayede Kadızâdelilerin Mevlevîliği zındıklıkla itham etme planlarını boşa çıkarmış, Mevlevîhâneleri Osmanlı Devleti'nin en saygın ve meşru irfan ocakları olarak muhafaza etmiştir.

1631 senesinde Galata Mevlevîhânesi'nde dâr-ı bekāya irtihal eden ve türbesi bugün de Beyoğlu'nun kalbinde ziyaretgâh olan İsmâil Rusûhî Ankaravî, geride bıraktığı 'Hüccetü's-Semâ'' ve onlarca şaheseriyle Mevlevîliğin ebedî kutup yıldızlarından biri olmuştur.

Onun açtığı çığır sayesinde semâ âyini, asırlar boyunca doğudan batıya tüm insanlığın hayranlıkla temaşa ettiği evrensel bir barış, aşk ve tevhîd sembolü haline gelmiştir. Ankaravî'nin mirası, kaba taassubun ve şekilperestliğin karşısında aklın, estetiğin, mûsikînin ve ilahî aşkın ebedî zaferini temsil eden eşsiz bir irfan katedralidir.