İsmâil Hakkı Bursevî: Kitâbü'n-Netîce ve Rûhu'l-Beyân İrfânı Külliyâtı

Osmanlı tasavvuf tarihinin en azametli, velûd ve meşhur kutuplarından biri olan Şeyh İsmâil Hakkı Bursevî (ö. 1137/1725), Rumeli'de Aydos kasabasında doğmuştur. Henüz küçük yaşta ilim tahsiline başlayan Bursevî, Edirne ve İstanbul'da zâhirî ilimleri ikmal ettikten sonra devrin büyük mürşidi, Celvetiyye tarikatının pîr-i sânîsi sayılan Osman Fazlı Efendi'ye (ö. 1102/1691) intisap etmiştir. Mürşidinin manevi terbiyesi altında seyrüsülûkünü tamamlayan Bursevî, Üsküp, Ustrumca ve nihayetinde Bursa'ya halife olarak tayin edilmiştir.

Ömrünün büyük bir kısmını Bursa'da geçiren ve burada inşa ettiği dergâhta binlerce talebe ve mürid yetiştiren Bursevî, 'Şeyhü'l-Ekber-i Rûm' (Anadolu'nun İbnü'l-Arabî'si) unvanıyla anılmıştır. Hem zâhirî ilimlerde allâme bir müfessir, muhaddis ve fakih; hem de bâtınî ilimlerde kâmil bir mürşid ve kutup olan Bursevî, yüzü aşkın telif eser bırakmıştır. Arapça kaleme aldığı on ciltlik 'Rûhu'l-Beyân' tefsiri, İslâm dünyasında işârî ve tasavvufî tefsirin zirvesi kabul edilir. Vefatında Bursa'da kendi dergâhının haziresine defnedilmiştir.

İsmâil Hakkı Bursevî'nin ömrünün son demlerinde, bütün manevi keşiflerini, ilahî fütûhâtını ve tecrübelerini hülâsa etmek gayesiyle kaleme aldığı eseri 'Kitâbü'n-Netîce'dir (Sonuçlar Kitabı). Eserin mukaddimesinde Bursevî, daha önce kaleme aldığı onlarca risale ve tefsirin birer 'mukaddime' mesabesinde olduğunu; Kitâbü'n-Netîce'nin ise bu uzun ilim ve irfan yolculuğunun nihai 'meyvesi ve neticesi' olduğunu açıkça ifade eder.

Kitâbü'n-Netîce, alfabetik veya sistematik bir fıkıh kitabı tarzında değil; bilakis kalbe doğan ilhamlar, vâridâtlar ve kudsî nükreler şeklinde numaralandırılmış fasıllardan oluşur. Eserde varlığın mertebeleri, vahdet-i vücûd sırları, harflerin ve sayıların bâtınî havası, Celvetiyye tarikatının zikir usûlleri ve âhirzaman fitnelerine karşı manevi korunma zırhları eşsiz bir Osmanlı Türkçesiyle şerh edilmiştir.

Kitâbü'n-Netîce'nin omurgasını Celvetiyye tarikatının manevi terbiyesi teşkil eder. Aziz Mahmud Hüdâyî Hazretleri tarafından sistemleştirilen Celvetilik, adını 'Celvet' kavramından alır. Halvet, sâlikin halktan kaçarak karanlık bir hücreye çekilmesi ve masivâyı terk etmesidir. Celvet ise bundan çok daha yüksek bir makamdır: Kulun ilahî sıfatlarla ahlâklanıp Hak ile donanarak halkın arasına dönmesi ve kesret içinde vahdeti yaşamasıdır.

Bursevî, Celvetî sâlikin vasıflarını şöyle sıralar: 1. Zâhiren halk ile, bâtınen Hak ile beraber olmak (Dest be-kâr, dil be-yâr). 2. Nefs-i emmâreyi riyâzetle öldürmek değil; onu terbiye ederek rûhun emrine amâde bir binek haline getirmek. 3. Şeriatın zâhirî emirlerini kıl payı terk etmeksizin hakikatin nurlarıyla nurlanmak. Celvetilikte zikir, cehrî (açıktan) icra edilen Kelime-i Tevhid ve Esmâ-i Seb'a (Yedi İsim) terbiyesine dayanır.

Kitâbü'n-Netîce'yi doğru kavramak için Bursevî'nin yirmi üç yılda tamamladığı şaheseri 'Rûhu'l-Beyân' ile irtibatını kurmak şarttır. Rûhu'l-Beyân'da her bir âyetin zâhirî tefsiri yapıldıktan sonra 'Faslün fî'l-İşâre' başlığı altında o âyetin tasavvufî ve melekûtî sırları beyan edilir.

Kitâbü'n-Netîce ise Rûhu'l-Beyân'daki bu işârî nükrelerin damıtılmış bir hülasasıdır. Mesela Bakara Sûresi'ndeki 'İneğin boğazlanması' kıssası, zâhiren İsrâiloğulları'nın bir hadisesidir; bâtınen ise sâlikin içindeki 'nefs-i behîmiyye'yi (hayvanî nefsi) kurban etmesidir. Tûr Dağı'nın tecellî ile parça parça olması, sâlikin enaniyet dağının tecellî-i ilahî karşısında erimesidir. Bursevî, Kur'ân'ın her âyetinin insanın iç âlemindeki bir merhaleye hitap ettiğini Kitâbü'n-Netîce'de apaçık gösterir.

İsmâil Hakkı Bursevî, Osmanlı coğrafyasında harflerin esrârına (İlm-i Hurûf) en derin vukûfiyeti olan âlimlerden biridir. Kitâbü'n-Netîce'de harfleri sıradan ses kalıpları değil; kâinatın yapı taşları ve ilahî kelimelerin maddî âlemdeki tecellîgâhı olarak tahlil eder:

1. Elif: Mutlak Vahdet'in, Zât-ı Bârî'nin sembolüdür. Hiçbir harfe bitişmez, bütün harfler Elif'ten neş'et eder. 2. Bâ: İlk tecelli ve zuhûr harfidir. Altındaki nokta, 'Gayb Noktası'dır. Hz. Ali'nin 'Bütün Kur'ân Fâtiha'da, Fâtiha Besmele'de, Besmele Bâ harfinde, Bâ harfi ise altındaki noktadadır; ben o noktanın kendisiyim' kelâmını Bursevî bu fasılda şerh eder. 3. Mîm: Hakîkat-i Muhammediyye harfidir. Ehad ismi ile Ahmed ismi arasındaki tek fark 'Mîm' harfidir; o mîm ise imkân ve ubûdiyyet perdesidir.

Bursevî, harflerin bu bâtınî nurlarını tahlil ederken asla Hurûfîlik gibi bâtıl fırkaların sapkınlıklarına düşmemiş; Ehl-i Sünnet omurgasında kalarak harfleri Kur'ânî birer tefekkür anahtarı olarak kullanmıştır.

Kitâbü'n-Netîce'nin en ulvî bahislerinden biri 'Hakîkat-i Muhammediyye' (Nûr-ı Muhammedî) bahsidir. Cenâb-ı Hakk'ın ilk yarattığı şey Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) nûrudur ('Evvelü mâ halakallâhu nûrî'). Bütün kâinat, felekler, melekler, cennetler ve mahlûkat bu ilk nûrun zerrelerinden halk edilmiştir.

Bursevî'ye göre Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.), kâinat ağacının hem ilk tohumu hem de en son ve en kâmil meyvesidir. Bütün enbiyâ ve evliyâ, feyz ve irfanlarını onun risâlet ve velâyet kandilinden alırlar. Dolayısıyla bir sâlikin Hakîkat-i Muhammediyye'ye bağlanmaksızın, ona salât ve selâm getirmeksizin ve onun sünnetine harfiyen ittibâ etmeksizin marifetullaha ulaşması muhaldir.

Bursevî, sâlikin seyrüsülûk esnasında mazhar olduğu ilahî tecellîleri üç ana mertebeye ayırır: 1. Tecellî-i Ef'âl: Sâlik, kâinattaki bütün hareketlerin, oluşların ve fiillerin hakiki failinin Allah Teâlâ olduğunu müşahede eder ('Lâ fâile illallâh'). Bu makamda sebepler perdesi aralanır. 2. Tecellî-i Sıfât: Sâlik, mahlûkattaki hayat, ilim, irade, kudret, sem', basar ve kelâm sıfatlarının bütünüyle Hakk'a ait olduğunu görür ('Lâ mevsûfe illallâh'). 3. Tecellî-i Zât: En üst mertebedir. Bütün isim ve sıfat perdeleri kalkar; kul Mutlak Vücûd nûrunda fenâ bulur ('Lâ mevcûde illallâh'). Bu tecelli aklı yakar, nutku keser; geriye sadece hayret ve vecd kalır.

Bursevî, tecellîlerin asla son bulmayacağını, zira Cenâb-ı Hakk'ın kemâlâtının nihayetsiz olduğunu ve 'Her gün O yeni bir tecellîdedir' (Rahmân, 29) âyeti mucibince tecellîde asla tekrar olmayacağını beyan eder.

Kitâbü'n-Netîce'de İsmâil Hakkı Bursevî, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî mektebini şiddetle müdafaa ederken; aynı zamanda bu yüce hakikati nefislerine alet eden zındıkları ve mülhidleri en sert şekilde tenkit eder. Bursevî'ye göre Vahdet-i Vücûd, lafazanlıkla tartışılacak bir felsefe değil; nefsini terbiye eden ehl-i kalbin zevkî bir hâlidir.

'Ben Hakk'ım' diyerek namazı, orucu ve şeriat emirlerini terk eden, haramları mubah sayan ibâha ehlini mel'un kabul eder. Şeriat gemisi olmaksızın hakikat denizine dalanın boğulacağını ihtar eder. Hakiki ârif, velâyeti ne kadar yükselirse yükselsin kullukta (ubûdiyyette) o nisbette derinleşen kişidir; nitekim Resûl-i Ekrem (s.a.v.) Mi'rac gibi bir zirveden sonra dahi ayakları şişinceye kadar namaz kılmıştır.

Kitâbü'n-Netîce, Bursevî'nin vefatından sonra Osmanlı irfan çevrelerinde elden ele dolaşan bir başucu eseri olmuştur. Süleymaniye Kütüphanesi başta olmak üzere Bursa, İstanbul, Konya ve Kahire kütüphanelerinde onlarca nüshası mevcuttur. Eser, tekke meclislerinde dervişlere seyrüsülûkün en dakik inceliklerini talim etmek üzere hususi olarak okunmuştur.

Bursevî'nin talebeleri ve Celvetî meşâyihi, eserdeki remizleri ve nükreleri açıklayan zeyiller kaleme almışlardır. Eser aynı zamanda Osmanlı divan edebiyatı şairlerine tükenmez bir mecaz ve hikmet hazinesi sunmuş; Türk tasavvuf edebiyatının en olgun mensur klasiklerinden biri olarak tarihe geçmiştir.

Kitâbü'n-Netîce'nin hitamında İsmâil Hakkı Bursevî talebelerine ve gelecek nesillere şu ebedî vasiyeti bırakır: 'Ey oğul! Dünyanın geçici saltanatına ve nefsin fani lezzetlerine aldanma. Bu dünyaya gelişten maksat, Cenâb-ı Hakk'ı bilmek (Marifetullah) ve O'na ihlasla ibadet etmektir. Kalbini kin, haset, kibir ve riya kirlerinden tasfiye et ki, orası Beytullah (Allah'ın evi) olsun.'

Bursevî'nin çağlar üstü mesajı, modern insanın kaybolan iç huzurunu bulması için bir pusuladır. Bütün mahlûkata Rahmân'ın nazarıyla bakmak, incitmemek ve incinmemek, kesretin karmaşasında vahdetin sükûnetine sığınmak... Kitâbü'n-Netîce, arayanlar için bir son değil; hakiki ve ebedî hayata açılan nûrani bir başlangıç kapısıdır.