İnsân-ı Kâmil ve Hakîkat-i Muhammediyye: Kozmik İnsan ve Varlığın Gayesi

Varlık mertebelerinin en başında, gayb-ı mutlak olan 'Lâ-taayyün' (belirlenimsizlik) mertebesinden zuhur eden ilk hakikat Hakîkat-i Muhammediyyedir (Akl-ı Evvel, Rûh-ı A'zam, Kalem-i A'lâ, Nûr-ı Muhammedî). Peygamber Efendimiz (s.a.v.) Câbir b. Abdullah'a: 'Yâ Câbir! Allah hiçbir şeyi yaratmadan evvel senin Peygamberinin nurunu Kendi nurundan yarattı' buyurmuştur. Bu ezeli nur, bütün kâinatın varoluş tohumu ve ontolojik temelidir. Bütün nebiler, resuller ve veliler bu nurun birer kandilidir; Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) ise o nurun menbaı ve güneşidir.

Bu sebeple Resûl-i Ekrem Efendimiz: 'Âdem henüz su ile çamur arasındayken ben peygamberdim' buyurmuştur. O, varlık ağacının ilk dikilen tohumu ve en son kemâle eren en kâmil meyvesidir.

Hz. Ali (k.v.) Efendimiz'in buyurduğu gibi: 'Sen kendini küçük bir cisim sanırsın; halbuki en büyük kâinat (Âlem-i Ekber) senin içinde dürülmüştür.' İnsan ile kâinat birbirinin tam simetriğidir. Kâinatta ne varsa insanın beden ve ruhunda bir karşılığı vardır:

• Kâinatın Arş-ı A'zam'ı, insanın kudsî Kalbidir.
• Kürsî, insanın genişlemiş ruhu ve sadırıdır.
• Levh-i Mahfuz, insanın hafıza ve idrak melekesidir.
• Kalem-i A'lâ, insanın akıl nurudur.
• Güneş ve Ay, insanın ruhu ve aklı; yıldızlar ise organların duyularıdır.
• Dört büyük melek, insanın bedenindeki dört temel hayati kuvvettir (tutucu, çekici, sindirici ve itici güçler).

Büyük arif Abdülkerîm el-Cîlî El-İnsânü'l-Kâmil fî Ma'rifeti'l-Evâhiri ve'l-Evâil adlı iki ciltlik başyapıtında; varoluşun kırk mertebesini açıklar. İnsân-ı Kâmil, kaba topraktan başlayıp cemadat, nebatat, hayvanat mertebelerini aşarak melekût, ceberût ve lâhût âlemlerine yükselir. O, her bir varlık seviyesinin dilini, fıtratını ve tesbihatını bilir. Hz. Süleyman'ın (a.s.) kuş dilini (Mantıku't-Tayr) bilmesi ve rüzgara hükmetmesi, İnsân-ı Kâmil'in tabiat üzerindeki tasarruf sırrının zahiri bir numunesidir.

Her peygamber Cenâb-ı Hakk'ın bir veya birkaç isminin baskın tecellîsine mazhardır. Örneğin Hz. Mûsâ (a.s.) 'Mütekellim' ve 'Celîl' isimlerine, Hz. Îsâ (a.s.) 'Muhyî' ve 'Kuddûs' isimlerine, Hz. Yûsuf (a.s.) 'Cemîl' ismine mazhardır. Ancak Hâtemü'l-Enbiyâ Hz. Muhammed (s.a.v.) ve onun kâmil varisleri, Cenâb-ı Hakk'ın bütün celâl ve cemâl isimlerini ihata eden câmi' isim Allâh lafza-i celâlinin ve İsm-i Âzam'ın mutlak aynasıdırlar. Bu sebeple İnsân-ı Kâmil'de hiçbir ilahi isim diğerine baskın gelmez; sonsuz bir denge, sükunet ve adalet hüküm sürer.

Bakara Sûresi 30. âyette: 'Hani Rabbin meleklere: Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım demişti' buyrulur. Meleklerin 'Orada kan dökecek ve fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın?' endişesine karşı Cenâb-ı Hak: 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' cevabını vermiştir. İşte meleklerin bilmediği o sır; beşeriyet toprağından çıkacak olan İnsân-ı Kâmil'dir. Kâinatta rahmetin akışı, yağmurların yağması ve göklerin yere düşmemesi, yeryüzünde yaşayan kâmil insanların nefesleri ve duası hürmetinedir.

İnsân-ı Kâmil mertebesi iddia ile değil, tam bir yok oluşla kazanılır:

1. Fenâ fi'l-Ef'âl: Kendi fiillerini ve kudretini yok bilip kâinatta yegane failin Allah olduğunu şuhûden görmek.
2. Fenâ fi's-Sıfât: Kendi hayatını, ilmini ve iradesini ilahi sıfatların deryasında eritmek.
3. Fenâ fi'z-Zât: Kendi vehmî benliğini mutlak Zât'ın nurlarında yok etmek (Katre'nin ummana düşmesi).
4. Bekâ Billâh: İlahî ahlak ile yeniden dirilerek şeriat ahkâmını yaşamak ve insanları irşad etmek üzere kulluk dairesine dönmek.

Nübüvvet kapısı Hz. Muhammed (s.a.v.) ile ebediyen mühürlenmiş olmakla birlikte; velayet ve irşad vazifesi kıyamete kadar kesintisiz devam eder. Her devirde kâinatın manevi idaresini deruhte eden bir Kutub (Kutbü'l-Aktâb) ve ona bağlı İki İmam, Dört Evtâd, Yedi Büdelâ ve Kırk Nücebâ bulunur. Gavs-ı A'zam Abdülkadir Geylânî, Şâh-ı Nakşibend, İmam Gazâlî ve İmâm-ı Rabbânî kendi asırlarının kutbu ve İnsân-ı Kâmil aynaları olmuşlardır.

Günümüz materyalist felsefesi, insanı sadece tüketen biyolojik bir canlıya, bir makine dişlisine indirgemiştir. Ruhundan koparılan modern insan derin bir anlamsızlık, depresyon ve varoluşsal boşluk içindedir. İnsân-ı Kâmil ilmi; insana kaybettiği ilahi asaletini, Arş'a uzanan manevi boyutunu ve kâinatın efendisi olduğu hakikatini hatırlatan yegane kurtuluş reçetesidir.

Niyâzî-i Mısrî hazretlerinin buyurduğu gibi: 'Derman arardım derdime, derdim bana derman imiş / Bürhan arardım aslıma, aslım bana bürhan imiş / Sağı solu gözler idim, dost yüzün görsem deyu / Ben taşrada arar idim, ol cân içinde cân imiş.' İnsân-ı Kâmil dışarıda değil, her müminin kalbinde saklı olan ilahi nüvedir. İhlas, takva ve sünnet-i seniyyeye sarılan her kul, kendi nispetince bu kemâlât aynasından nasiptar olur.