İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî ve Kitâbü'l-İrşâd: Kelâm İlminde Aklî Deliller, Sıfât-ı İlâhiyye, Rüyetullâh ve Eş'arî Metafiziği Külliyatı

İslâm düşünce târihinde 'İmâmü'l-Haremeyn' (Mekke ve Medine'nin İmamı) unvanıyla mübeccel kılınan Ebû'l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillâh el-Cüveynî (419-478 / 1028-1085), Eş'arî kelâm mektebinin mütekaddimûn (ilk dönem) ile müteahhirûn (sonraki felsefî dönem) arasındaki en kritik dönüm noktasıdır. Nişabur'da doğan Cüveynî, babası Ebû Muhammed el-Cüveynî'nin ve devrin büyük kelâmcılarının rahle-i tedrisinde yetişmiştir. Selçuklu veziri Nizâmülmülk tarafından bizzat kendisi için tesis edilen meşhur Nişabur Nizâmiye Medresesi'nin başına getirilmiş; burada çeyrek asır boyunca İslâm dünyasının en dâhi zihinlerini eğitmiştir. Onun talebeleri arasında Hüccetü'l-İslâm İmam Ebû Hâmid el-Gazâlî, Kiyâ el-Herrâsî ve Ali b. Muhammed et-Taberî gibi abidevî allâmeler yer alır. Cüveynî, kelâm ilmini sadece hasımlarla cedel ve münazara sanatı olmaktan çıkarmış; aklî burhanları, mantık kaidelerini ve felsefî meseleleri kelâmın bünyesine katarak Eş'arî teolojisini sarsılmaz bir sisteme kavuşturmuştur.

Cüveynî'nin kelâm sahasındaki en meşhur ve mükemmel eseri Kitâbü'l-İrşâd ilâ Kavâtı'i'l-Edille fî Usûli'l-İ'tikād (İnanç Esaslarında Kesin Delillere Kılavuz Kitap)'dır. Müellif eserin mukaddimesinde ilmin, şüphenin, zannın ve aklî nazarın (tefekkür ve istidlâl) mahiyetini vaz eder. Cüveynî'ye göre Cenâb-ı Hakk'ı bilmek (mârifetullâh), aklı eren her mükellefin ilk ve en yüce farzıdır. Ancak bu mârifet körü körüne taklit ile değil; aklî nazar ve delil ile elde edilmelidir. İlim üçe ayrılır: 1. Zarûrî İlim: Duyu organlarıyla veya aklın bedîhî hükümleriyle (parçanın bütünden küçük olması gibi) zorunlu olarak ulaşılan bilgi. 2. Mükteseb (Kespî) İlim: Delil, kıyas ve nazar yoluyla elde edilen teorik bilgi. 3. İlâhî İlim: Cenâb-ı Hakk'ın ezelî, ebedî, zâtıyla kaim ve bütün malûmatı kuşatan mutlak ilmi.

Kelâm ilminin Allah'ın varlığına dair en kuvvetli burhanı 'Hudûs Delili'dir. Cüveynî, Kitâbü'l-İrşâd'da bu delili atomculuk (Cevher-Araz) teorisiyle kusursuz bir mantık örgüsüne bağlar: 1. Âlemdeki bütün cisimler cevherlerden (bölünemeyen en küçük parçacık / atom) ve arazlardan (renk, hareket, sükûn, sıcaklık, soğukluk gibi cevhere ârız olan sıfatlar) müteşekkildir. 2. Arazlar değişkendir, her an yenilenir ve yok olur; dolayısıyla hâdistir (sonradan var olmuştur). 3. Hâdis olan arazlardan asla ayrılamayan ve onlara mahal olan cevherler de zorunlu olarak hâdistir. 4. Her hâdisin (sonradan olanın) kendisini yokluktan varlığa çıkaran, tercih eden bir 'Muhdis'e (Yaratıcı) ihtiyacı vardır. 5. Bu silsile sonsuza kadar gidemez (teselsül bâtıldır). Öyleyse kâinatın varlığı, zâtı mutlak vâcip, kadîm ve ezelî olan Allah Teâlâ'nın varlığını zorunlu kılar.

Cüveynî, Mu'tezile'nin sıfatları inkâr eden aşırı tefritine ve Müşebbihe/Mücessime'nin Allah'ı cisimleştiren aşırı ifratına karşı Eş'arî orta yolunu (Sırat-ı Müstakîm) savunur: - Sıfât-ı Selbiyye: Allah'ın şanına yakışmayan noksanlıkları nefyeden sıfatlar (Kıdem, Bekā, Vahdâniyet, Muhâlefetün li'l-Havâdis, Kıyâm bi-Nefsihî). - Sıfât-ı Sübûtiyye (Meânî Sıfatları): Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem', Basar ve Kelâm. Cüveynî bu sıfatların Allah'ın Zâtı'nın ne aynısı ne de gayrısı olduğunu; Zât ile kaim ezelî ve ebedî mânevî hakikatler olduğunu ispat eder. Kelâm sıfatı bahsinde Cüveynî, 'Kelâm-ı Nefsî' (Allah'ın zâtıyla kaim, harf ve sesten münezzeh ezelî iç konuşması) ile 'Kelâm-ı Lafzî' (vahyedilen harf ve ses kalıpları) ayrımını yaparak Kur'ân'ın mahlûk olmadığı hakikatini vukufla şerh etmiştir.

Eş'arî kelâmının en mühim metafizik bahislerinden biri Rüyetullâh'tır. Mu'tezile akılcıları Allah'ın görülemeyeceğini iddia ederken Cüveynî, hem aklî burhanlarla hem de naklî delillerle rüyetin aklen câiz, naklen vâcip olduğunu ortaya koyar. Cüveynî şöyle der: Bir şeyin görülmesinin illeti (sebebi) onun cisim, renk veya mekân sahibi olması değil; bizzat 'mevcud' (var) olmasıdır. Allah Teâlâ mevcuttur, varlığı zâtî ve hakikidir. Öyleyse O'nun görülmesi aklen mümkündür. Cennette mü'minlerin Rablerini cihetsiz, mekânsız, mesafesiz, keyfiyetsiz ve teşbihsiz olarak müşâhede edecekleri âyet ve hadislerle sabittir: 'O gün birtakım yüzler parıldar, Rablerine bakarlar' (el-Kıyâme, 75/22-23).

Cüveynî'nin hayatının son döneminde telif ettiği ve vezir Nizâmülmülk'e ithaf ettiği el-Akīdetü'n-Nizâmiyye, müellifin entelektüel olgunluk zirvesidir. Bu eserde Cüveynî, müteşâbih âyetler ve haberî sıfatlar (Yed/El, Vech/Yüz, İstivâ) konusunda erken dönemdeki aşırı aklî tevil tutumundan vazgeçmiş; selef-i sâlihînin 'Tefvîz' (mânasını Allah'a havale edip keyfiyet aramaksızın inanma) yolunu tercih etmiştir. Cüveynî ömrünün sonunda şöyle buyurmuştur: 'Bütün kelâm ve felsefe denizlerini boyladım. Vardığım netice şudur: En selâmetli yol, koca karıların (sade mü'minlerin) kalbî imanı ve selefin tefvîz yoludur.' Bu tavır, akla dayalı kelâmın sınırlarını idrak eden kâmil bir âlimin samimi tevazuudur.

İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî olmasaydı, İmam Gazâlî'nin felsefeyi eleştiren Tehâfütü'l-Felâsife'si ve ilimleri ihya eden İhyâü Ulûmi'd-Dîn'i doğamazdı. Gazâlî, derin aklî sorgulama cesaretini, metodolojik şüphe disiplinini ve yüksek mantık kurgusunu bizzat hocası Cüveynî'den tevarüs etmiştir. Kitâbü'l-İrşâd, İslâm akidesinin aklî sütunlarını inşa eden, şüphe dalgalarına karşı zihinleri koruyan ve imanı taklitten tahkike yükselten ebedî bir fenerdir.