İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî ve el-Burhân fî Usûli'l-Fıkh: Kelâmî İstidlâl, Makâsıdü'ş-Şerîa ve İctihad Nazariyesi Külliyâtı

Hicrî beşinci asrın en kudretli fıkıh ve kelâm otoritelerinden biri olan İmâmü'l-Haremeyn Ebü'l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillâh el-Cüveynî (ö. 478 / 1085), İslâm düşünce tarihinde mütekellimîn (kelâmcı) usûl ekolünü zirveye taşıyan, başta Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî olmak üzere çağlara mühür vuran allâmeleri yetiştiren müstesna bir müceddid-müctehiddir.

Tuğrul Bey devrindeki Kündürî fitnesi sebebiyle Horasan'dan ayrılmak zorunda kalan Cüveynî, Mekke ve Medine'de (Haremeyn) uzun yıllar fetva verip ders okutmuş, bu sebeple kendisine İmâmü'l-Haremeyn (İki Mukaddes Harem'in İmamı) unvanı verilmiştir. Selçuklu veziri Nizâmülmülk'ün iktidara gelişiyle Nîşâbur'a dönmüş ve onun adına tesis edilen Nîşâbur Nizâmiye Medresesi'nin başmüderrisliği makamına getirilmiştir.

«Cüveynî kürsüye oturduğunda, sanki denizler coşar, kelâm ve usûl kaideleri zihninde berrak kadehler gibi billurlaşırdı. O sadece fıkhı nakleden değil, fıkhın felsefesini inşa eden bir kutuptur.» — İbn Hallikân

Cüveynî'nin telif ettiği el-Burhân fî Usûli'l-Fıkh, fıkıh usûlü tarihinin "Dört Temel Kitabı"ndan (el-Umed, el-Mu'temed, el-Burhân, el-Müstasfâ) biri kabul edilerek hem zarafeti hem de derin cedelî tahlilleriyle asırlar boyu aşılamamış bir burhan abidesi olmuştur.

Fıkıh usûlünde iki ana mektep mevcuttur: Mezhebin furû hükümlerinden kaide çıkaran Fukahâ (Hanefî) Yolu ve doğrudan aklî, lüğavî ve kelâmî burhanlara dayalı genel prensipler vazeden Mütekellimîn (Kelâmcı/Şâfiî) Yolu. el-Burhân, mütekellimîn yolunun en radikal ve en cüretkâr zirvesidir.

Cüveynî, eserinde şu epistemolojik kaideleri vazeder:

• Taklidin Reddi: Cüveynî, mezhep imamı İmam Şâfiî dahi olsa, delilini zayıf gördüğü meselelerde Şâfiî'nin kavillerini tenkit etmekten çekinmez. Usûlün temeli taklit değil, burhandır.
• Kelâmî Mukaddimeler: Hüsün ve kubuh (iyilik ve kötülük), teklifin mahiyeti, akıl ile nakil münasebeti ve ilâhî hitabın sıfatları usûlün ana omurgasını teşkil eder.
• Kat'iyyet Arayışı: Fıkıh fürûunda zann-ı gālib kâfi gelirken, usûl-i fıkhın asıllarında kat'î aklî ve naklî burhanlar aranmalıdır.

Modern İslâm hukuku araştırmacılarının Makâsıdü'ş-Şerîa (Şeriatın Gayeleri) olarak andığı felsefenin ilk sistematik tasnifini yapan âlim bizzat İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî'dir.

Cüveynî, el-Burhân'da maslahatları ve ilâhî teşrîin gayelerini beş temel mertebede sınıflandırmıştır:

1. Zarûriyyât (el-Usûlü'l-Külliyye): Dinin, canın, aklın, neslin ve malın muhafazası. Bu asıllar ihlal edildiğinde kozmik ve toplumsal nizam çöker.
2. Hâciyyât: İnsanların darlık ve meşakkatten kurtulması için vazolunan ruhsatlar (seferde namazın kısaltılması, icâre, selem akitleri).
3. Mekârim ve Tahsîniyyât: Güzel ahlâk, necâsetten tahâret, örtünme ve nezaket kaideleri.
4. Mütemmimât: Bu asılları tamamlayan ve onları koruma altına alan fer'î tedbirler.

«Şeriatın ahkâmı kuru şekillerden ibaret değildir; her bir emrin ve nehyin altında beşeriyetin dünya ve ahiret maslahatını gözeten derin bir hikmet ve gaye (makâsıd) yatar.» — el-Cüveynî

Cüveynî, el-Burhân'ın hacimli bir kısmını Arap dilinin semantik ve mantıkî yapısına hasretmiştir. Ona göre vahy-i ilâhî Arap diliyle inzal olunduğundan, lafzın delâlet mertebelerini kavramayan bir fakihin ictihad iddiası bâtıldır.

Eserde incelenen dil felsefesi başlıkları şunlardır:

• Emrin Delâleti: Yalın bir emrin (sîga-i emir) zâtı gereği vücûb mu, nedb mi yoksa tavakkuf mu ifade ettiği meselesinde Cüveynî, karine bulunmadıkça lafzın hakiki manasına hamledileceğini savunur.
• Umûm ve Husûs: Âmm lafızların kat'î mi zannî mi delâlet ettiği tartışmasında, Hanefîlerin aksine Şâfiî çizgisini teyit ederek tahsis ihtimali sebebiyle zannî olduğunu beyan eder.
• Mefhûm-ı Muhâlefet: Şart, vasıf ve gaye mefhumlarının şer'î delil oluşu titiz bir cedelî tahlille ispat edilir.

Fıkıh usûlünün en dinamik ve en üretken aleti olan Kıyas, Cüveynî'nin kaleminde mantıkî bir kıyas-ı temsilî olmaktan çıkıp derin bir illet felsefesine dönüşür.

Cüveynî, yeni ortaya çıkan hâdiselere nasslardan hüküm çıkarabilmek için illetin tespit yollarını (Mesâlikü'l-İllet) şu şekilde şerheder:

1. Tanhîhu'l-Menât (İlletin Ayıklanması): Hükümle ilgisi olmayan zâhirî vasıfların elenerek asıl müessir sebebin tecrit edilmesi.
2. Tahkîku'l-Menât (İlletin Tatbiki): İlletin varlığı bilinen bir hükmün, yeni karşılaşılan vakıada fiilen bulunup bulunmadığının tahkik edilmesi.
3. Tehrîcu'l-Menât (İlletin Çıkarılması): Nasslarda açıkça zikredilmeyen illetin, şeriatın genel prensipleri (münasebet ve maslahat) ışığında müctehid tarafından istinbat edilmesi.

İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî, taklit bataklığına ve fikrî kısırlığa karşı İslâm düşüncesinde ictihad bayrağını en yüksekte tutan âlimlerdendir. el-Burhân'da müctehid olabilmek için gerekli şartları sıralarken dönemin taassubunu sarsmıştır.

Cüveynî'ye göre müctehidin vasıfları:

• Kitap ve Sünnet'in Ahkâm Âyetlerini İhata: Bütün hadisleri ezberlemek şart olmasa da, ahkâmla ilgili rivayetlerin ve kaynakların yerini, sıhhat derecelerini bilmek mecburidir.
• İcmâ ve İhtilaf Noktalarına Vâkıf Olmak: Daha önce icmâ edilmiş bir meselede yeni bir ictihadla icmâı delmemek.
• Kıyas ve İstidlâl Melekesi: Nassların illetlerini, makâsıdı ve aklî münasebetleri tartabilecek fıtrî ve kesbî bir dirâyete sahip olmak.
• Müctehid Fîh Meselesi: Her müctehidin isabet edip etmediği (Musavvibe ve Muhattıa tartışması) hususunda Cüveynî, zannî meselelerde her samimi ictihadın meşru olduğunu savunmuştur.

Cüveynî, yalnızca teorik fıkıh usûlüyle kalmamış; Gıyâsü'l-Ümem fî İltiyâsi'z-Zulem isimli siyasetnâme ve anayasa hukuku şaheserinde, İslâm siyaset felsefesinin en özgün kriz senaryolarını incelemiştir.

Cüveynî'nin tartıştığı sarsıcı sorular şunlardır:

1. Liyakat ve Şevket: Hilafette Kureyşlilik şart mıdır, yoksa asıl olan iktidarı ve adaleti tesis edecek güç (şevket) ve ehliyet midir? Cüveynî Selçuklu sultanlarının kudretini şer'î bir meşruiyet dairesine oturtmuştur.
2. Müctehidsiz Zamanlar: Yeryüzünde fetva verecek tam yetkili müctehid kalmazsa müslümanlar amellerini nasıl tanzim eder? Cüveynî burada zaruret ve asgari şer'î ölçüler hukukunu inşa etmiştir.
3. İmamın Yokluğu (Fakdü'l-İmâm): Devlet otoritesi dağıldığında kamu düzenini ulemânın ve toplum önderlerinin müşterek ictihadı ayakta tutar.

İslâm dünyasının en büyük düşünürü kabul edilen İmam Gazâlî, yirmi yılı aşkın bir süre Cüveynî'nin meclisinde bulunmuş, onun en gözde talebesi ve sırdaşı olmuştur. Cüveynî talebesi için «Gazâlî boğucu bir denizdir» demiştir.

Cüveynî'nin el-Burhân'ı ile Gazâlî'nin şaheseri el-Müstasfâ arasındaki organik rabıtalar:

• Mantığın Mukaddime Kılınması: Cüveynî'nin kelâmî istidlâli, Gazâlî'nin elinde Aristo mantığının fıkıh usûlüne girişiyle (Mi'yârü'l-İlm) mükemmelleşmiştir.
• Maslahat-ı Mürsele ve Zarûriyyât: Cüveynî'nin beş temel zaruret tasnifi, Gazâlî tarafından formüle edilerek İslâm hukukunun evrensel omurgası yapılmıştır.
• Tenkitçi Zihniyet: Gazâlî'nin felsefecilere ve bâtınîlere yönelttiği sarsıcı eleştirilerin cedelî temelleri, Cüveynî'nin kelâm halkasında atılmıştır.

el-Burhân, üslûbunun fevkalâde yoğunluğu, lafızlarının dakikliği ve derin cedelî örgüsü sebebiyle sıradan talebelerin değil, ancak allâmelerin fehmedebileceği yüksek bir metin olarak kabul edilmiştir.

Eserin ilim havzalarındaki yankıları:

1. Şerhu'l-Burhân (İbnü't-Tilimsânî): Mağripli büyük Mâlikî âlimi Ebû Abdullah el-Fihrî el-Biyârî (İbnü't-Tilimsânî), eseri iki büyük ciltte şerhederek doğu ile batı usûl mekteplerini kaynaştırmıştır.
2. Şerîf et-Tilimsânî ve Miftâhu'l-Vusûl: Cüveynî'nin kaideleri Endülüs ve Kuzey Afrika uleması nezdinde fıkhî istinbatın anahtar metni kılınmıştır.
3. Müteahhirîn Usûlüne Tesiri: Fahreddin er-Râzî'nin el-Mahsûl'ü ve Âmidî'nin el-İhkâm'ı doğrudan doğruya Cüveynî'nin el-Burhân'ı üzerine bina edilmiştir.

Modern çağda İslâm düşüncesinin karşı karşıya kaldığı en büyük buhran, bir yanda tarihin belli bir döneminde dondurulmuş lafızcılık, diğer yanda nassları buharlaştıran keyfî modernizm arasında sıkışmış olmasıdır.

İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî ve el-Burhân mektebi, günümüz ilim yolcularına şu ebedî usûl dersini haykırır:

• Kökten Kopmadan İçtihad: Nassların lafızlarına sımsıkı bağlı kalırken, o lafızların gayesini (makâsıd) ve illetini keşfederek her asra şeriatın adaletini taşımak.
• Taklitçilik İlim Değildir: Usûl bilmeyen bir zihin fetva veremez; sadece geçmişin hükümlerini papağan gibi tekrarlar. Fıkıh, canlı hayatın nabzını ilâhî iradeyle buluşturma sanatıdır.
• Akıl ile Vahyin Sulhü: Akıl vahyin terazisi değil, vahyin nurunu idrak eden gözüdür. Göz olmadan nur görülmez, nur olmadan göz karanlıkta kalır.

Cüveynî'nin bu muazzam külliyatı, aklî burhanı ilâhî vahyin hizmetine veren ebedî bir fıkıh felsefesi anıtıdır.