İmâm Taberî ve Câmi'u'l-Beyân: Rivâyet Tefsirinin Şahikası, Esbâb-ı Nüzûl ve Târîhu'l-Ümem Külliyatı

İslâm ilimler târihinde 'İmâmü'l-Müfessirîn' (Müfessirlerin İmamı) ve 'Şeyhü'l-Müverrihîn' (Tarihçilerin Üstadı) unvanlarıyla anılan Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî (224-310 / 839-923), Taberistan'ın Âmül şehrinde dünyâya gelmiştir. Yedi yaşında Kur'ân'ı hıfzetmiş, sekiz yaşında namaz kıldırmaya başlamış, dokuz yaşında hadis yazmaya koyulmuş dâhi bir zekâdır.

Bağdat, Kûfe, Basra, Şam, Beyrut ve Mısır'ı adımlayarak devrinin en büyük muhaddislerinden hadis, kıraat imamlarından kıraat, lügat üstatlarından kadîm Arap şiiri tahsil etmiştir. Başlangıçta Şâfiî mezhebine intisap etmiş; ancak ulaştığı emsalsiz ilmî seviye sebebiyle müstakil bir müctehid olarak Cerîriyye mezhebini kurmuştur. Ömrü boyunca günde kırk varak telif yazarak kırk sene boyunca insanüstü bir gayretle İslâm kütüphanesinin temel taşlarını döşemiştir.

Taberî'nin otuz ciltlik muazzam eseri Câmi'u'l-Beyân 'an Te'vîli Âyi'l-Kur'ân, İslâm târihinde 'Tefsirlerin Anası' (Ümmü't-Tefâsîr) kabul edilir. Ondan önceki bütün sahabe, tâbiîn ve tebe-i tâbiîn rivayetlerini ilk defa kesintisiz isnad zincirleriyle derleyip tasnif eden yegâne abidedir.


Taberî, her âyetin başında önce âyetin mânâsını özetler; ardından 'el-Kavlü fî te'vîli kavlihî teâlâ' diyerek gelen rivayetleri isnadlarıyla sıralar ve sonunda 'Evlâ'l-akvâl bi's-savâb' (Doğruya en yakın görüş) başlığıyla kendi ilmî tercihini delilleriyle ortaya koyar.

Taberî, âyetlerin hangi tarihî ve ictimaî bağlamda indiğini bildiren Esbâb-ı Nüzûl ilminin kurucusudur. Bir hükmün umumî mi hususî mi olduğunu anlamanın ancak nüzul vaktini ve hitap edilen muhatabı bilmekle mümkün olacağını gösterir.

Aynı zamanda Nâsih ve Mensûh âyetleri büyük bir titizlikle tahlil ederek asılsız nesih iddialarını çürütür; âyetler arasında tearuz varmış gibi gösterilen yerlerde lisan ve mantık kurallarıyla telif yollarını bulur.

Taberî sadece bir muhaddis değil, Kûfe ve Basra dil mekteplerinin inceliklerine hâkim bir lügat allâmesidir. Bir kelimenin Kur'ân'daki mânâsını ispatlamak için Câhiliye ve İslâmî devir Arap şiirinden (Şevâhid-i nahviyye) binlerce beyti şahit getirir.

Kelimelerin kök mânâlarını, iştikak kanunlarını ve i'râb vecihlerini tahlil ederek hatalı mânâlandırmaların önüne geçer. Kıraat ihtilaflarını incelerken mütevâtir kıraatlerin hepsini hüccet kabul eder; şâz kıraatlerin ise ancak lügat tefsirinde delil olabileceğini belirtir.

İmâm Taberî'nin tefsiriyle ikiz kardeşi olan bir diğer şaheseri Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk (Peygamberler ve Hükümdarlar Tarihi), kâinatın yaradılışından Hicrî 302 yılına kadar geçen bütün insanlık tarihini kaydeden en mühim kaynak kitaptır.

Eser; Zamanın yaratılışı, Levh ve Kalem'in ilk vazifesi, Arş'ın sudaki tecellisi, Meleklerin yaratılışı, Cinlerin yeryüzündeki ilk devirleri, Hz. Âdem'den Hz. Muhammed'e (s.a.v.) kadar bütün peygamberlerin silsilesi, Sâsânî, Roma ve kadîm krallıkların tarihi, Asr-ı Saadet, Hulefâ-i Râşidîn, Emevîler ve Abbâsîler devrini günü gününe aktarır.

Taberî, kelâmî tartışmaların alevlendiği bir çağda yaşamış; Sarihu's-Sünne adlı akaid risalesiyle Selef-i Sâlihîn'in ehl-i sünnet çizgisini müdafaa etmiştir. Ne Mûtezile'nin aklı naklin önüne geçiren aşırılıklarına, ne de zâhirperest mücessimenin teşbih bataklığına düşmüştür.

O devrin fanatik unsurları tarafından haksız ithamlara maruz kalsa da ilmî vakarından ve hakkı söylemekten asla taviz vermemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın sıfatlarını tenzih zırhıyla korurken nassların zâhirine hürmet göstermiştir.

İmâm Nevevî'nin ifadesiyle: 'Bütün İslâm ümmeti icmâ etmiştir ki Taberî'nin tefsiri gibi bir tefsir daha telif edilmemiştir.' İbn Kesîr, Kurtubî, Şevkânî, Süyûtî, Âlûsî ve Elmalılı Hamdi Yazır gibi devâsâ isimler tefsirlerini Taberî'nin açtığı çığır üzerine inşa etmişlerdir.

Taberî olmadan İslâm rivayet hafızasını, tefsir ilmini ve İslâm tarihini anlamak muhaldir. O, Kur'ân'ın semavî nûrunu sahabe ve tâbiîn neslinin şahitliğiyle tarihe nakşeden ölümsüz bir ilim âbidesidir.

Taberî, sadece tefsirde değil İslâm hukukunda da müstakil bir mutlak müctehiddir. İhtilâfü'l-Fukahâ adlı devasa eserinde İmam Mâlik, Ebû Hanîfe, İmam Şâfiî, Evzâî, Sevrî ve İbn Ebî Leylâ gibi ilk asrın dev hukukçularının görüşlerini senetleriyle karşılaştırmıştır.


Taberî, mezhep taassubunun İslâm ümmetini parçalayan bir fitne olduğunu açıkça belirterek fıkıhta hür düşüncenin ve ictihad cesaretinin öncüsü olmuştur.

Taberî'nin ömrünün son yıllarında telifine başladığı Tehzîbü'l-Âsâr, Aşere-i Mübeşşere ve Ehl-i Beyt tarikiyle gelen hadislerin sıhhat derecelerini, râvilerin cerh ve ta'dîlini, illetlerini ve fıkhî istinbatlarını ortaya koyan eşsiz bir hadis külliyatıdır. İbn Hacer el-Askalânî, bu eserin tamamlanabilmesi halinde İslâm dünyasında hadis sahasında yazılmış en büyük kitap olacağını belirtmiştir.

Taberî, sultanların ve vezirlerin hediye ve ihsanlarını asla kabul etmemiş; babasından kalan küçük bir tarlanın geliriyle son derece mütevazı ve zâhidâne bir hayat sürmüştür. Talebelerine kırk sene boyunca her gün sabah namazından yatsıya kadar ders vermiş; Şevval 310 (Şubat 923) tarihinde seksen altı yaşında Bağdat'ta vefat ettiğinde cenazesine yüzbinlerce insan katılmıştır. Evi türbeye çevrilmiş ve asırlar boyunca ilim taliplerinin ziyaretgâhı olmuştur.