FASIL I: Dımaşk Zühd Mektebi ve İmâm Nevevî'nin Bereketli Ömrü
Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref en-Nevevî (ö. 676/1277), Suriye'nin Nevâ kasabasında doğmuş, ömrünü Şam medreselerinde ilme ve zühde vakfetmiş вели bir Şâfiî fakihi ve muhaddisidir. Henüz 45 yaşında bekâr olarak vefat etmesine rağmen arkasında el-Minhâc, el-Mecmû', el-Ezkâr, el-Erba'ûn (Kırk Hadis) ve cihanşümul Riyâzü's-Sâlihîn gibi devasa şaheserler bırakmıştır.
Nevevî, günün çoğunu oruçlu geçirir, günde tek öğün yer, saray sofralarına ve sultanların hediyelerine asla iltifat etmez; Memlük Sultanı Baybars'a dahi adaleti ve halkın hukukunu hatırlatan mektuplar yazacak kadar celadetli bir hakikat aşığıdır.
FASIL II: 'Ameller Niyetlere Göredir': Riyâzü's-Sâlihîn'in İlk Kaidesi
İmâm Nevevî, eserine meşhur Hz. Ömer hadisiyle başlar: «إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» (Ameller ancak niyetlere göredir). Zira niyet, adetleri ibadete, gaflet eylemlerini ise sevaba dönüştüren kalbî bir simyadır.
Nevevî'ye göre ihlas, amelden yaratılanların nazarını tamamen çıkarıp sadece Hâlik'ın rızasına odaklanmaktır. İbadeti insanların görmesi için yapmak 'şirk-i hafî' (gizli şirk), insanların görmesinden korkarak ibadeti terk etmek ise 'riya'nın ta kendisidir.
FASIL III: Bâbü'l-Mürâkabe: 'Sen O'nu Görmesen de O Seni Görmektedir'
Riyâzü's-Sâlihîn'in omurgasını teşkil eden bölümlerden biri Mürâkabe babıdır. Nevevî burada Cibrîl Hadisi'ndeki şu Nebevî tanımı merkeze alır: 'İhsan; Allah'ı görüyormuş gibi kulluk etmendir. Her ne kadar sen O'nu görmesen de O seni muhakkak görmektedir.'
Mürâkabe, kalbin daima İlâhî radar altında olduğunu idrak etmesidir. Bu şuura eren bir mümin, tenhada da kalabalıkta da günaha meyledemez; çünkü kalbinde İlâhî murakabenin heybeti ve mehabeti hâkimdir.
FASIL IV: Sıdk ve Sadakat Makamı: Zahir ile Bâtının Birliği
Sıdk, dilin doğru konuşmasından ibaret değildir; kalbin niyetinde, azaların amelinde ve ahitlere vefada zahir ile bâtının tek bir ayna gibi birbirini tasdik etmesidir.
Nevevî, Tevbe Sûresi 119. âyetini delil getirir: 'Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve sadıklarla beraber olun.' Sıdk sahibi kimse, menfaatine ters düşse dahi haktan sapmaz; kınayıcının kınamasından korkmaz.
FASIL V: Sabır, Rızâ ve İmtihan Ahlâkı: Hadislerin Işığında Metânet
Eserde sabır; nefsi isyandan, dili şikayetten, azaları dövünmekten alıkoymak olarak tarif edilir. Nevevî, musibetin ilk anındaki sabrın ('es-Sabru inde's-sadmeti'l-ûlâ') kıymetini vurgular.
İnanan insan için hastalıklar günahlara kefaret, sıkıntılar manevi derecelerin yükselmesine vesiledir. Hadis-i şerifte buyrulduğu üzere: 'Müminin durumu ne hoştur! Başına bir nimet gelse şükreder ecir alır; bir musibet gelse sabreder ecir alır. Bu hal müminden başkası için yoktur.'
FASIL VI: Zühd ve Dünyanın Hakikati: Kalbi Dünyadan Özgürleştirme
Nevevî'nin zühd anlayışı dünyayı terk edip bir kenara çekilmek değil; dünyayı elinde tutup kalbine sokmamaktır. Zühd, kalbin fani şeylere esir olmaması, Allah katındakine kendi elindekinden daha fazla güvenmesidir.
Hadislerde dünya bir gölgeliğe, yolcunun bir an dinlenip geçtiği bir ağaç altına benzetilir. Akıllı insan gölgede ebedi kalacağını zannetmeyip asıl menzile azık hazırlayan kimsedir.
FASIL VII: İlim, Tevazu ve Âdâb-ı Muaşeret: Müminin Şahsiyeti
Riyâzü's-Sâlihîn, ferdi ahlaktan içtimai ahlaka uzanan bir terbiye mektebidir. Selamlaşma adabı, yetim ve yoksullara şefkat, komşu hakkı, ana-babaya hürmet, gıybet ve nemimeden (laf taşımaktan) sakınma gibi yüzlerce ahlaki prensip hadislerle tanzim edilir.
Mümin, yumuşak huylu, mütevazı, affedici ve vakar sahibidir. Kibir ise 'hakkı inkar etmek ve insanları hor görmek' olarak hadislerde tanımlanmıştır.
FASIL VIII: Zikrullah ve Evrâd-ı Nebeviyye: Kalbin Manevi Kalkanı
Nevevî, zikrin kalbin diriliği olduğunu ifade eder: 'Rabbini zikreden ile zikretmeyenin misali, diri ile ölü gibidir.'
Sabah-akşam zikirleri, âyetü'l-kürsî, ihlâs ve muavvizeteyn sûreleri, tesbihât ve istiğfârlar müminin aurasını negatif şer odaklarından, şeytani vesveselerden ve nazar afetinden koruyan nûrânî zırhlardır.
FASIL IX: Emr-i bi'l-Ma'rûf ve Nehy-i ani'l-Münker: Toplumsal Sorumluluk
İslam'ın toplumsal vicdanını ayakta tutan en büyük rükün hayrı emretmek ve kötülükten nehyetmektir. Nevevî bu vazifenin merhalelerini meşhur hadisle açıklar:
'Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin; gücü yetmezse diliyle düzeltsin; ona da gücü yetmezse kalbiyle buğzetsin ki bu imanın en zayıf derecesidir.'
Bu vazife yerine getirilirken hikmet, merhamet ve basiret esastır; kaş yaparken göz çıkarmaktan sakınmak şarttır.
FASIL X: Riyâzü's-Sâlihîn'in Asırları Aşan Canlılığı ve Bereket Sırrı
Bugün dünyanın dört bir yanında camilerde, evlerde ve ilim halkalarında aralıksız okunan tek hadis mecmuası Riyâzü's-Sâlihîn'dir. Bu eserin böylesine evrensel bir kabule mazhar olmasının arkasındaki yegâne sır, İmâm Nevevî'nin katıksız ihlası ve Nebevî sevgiyle yoğrulmuş kalbidir.
Eser, mümini doğrudan Asr-ı Saadet iklimine götürür; Fahr-i Kâinat'ın (s.a.v.) mübarek nefesini asırların ötesinden kalbimize üfler.