İmâm Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ve Te'vîlâtü'l-Kur'ân: Akıl, Hikmet, Tefsir Metodolojisi ve Mâtürîdî Kelâmı Külliyatı

Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat akidesinin iki ana sütunundan biri olan Mâtürîdiyye mektebinin kurucusu, İmâmü'l-Hüdâ (Hidayet İmamı) unvanıyla anılan Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî (ö. 333 / 944), Özbekistan'ın kadim ilim merkezi Semerkand'ın Mâtürîd köyünde doğmuş ve orada vefat etmiştir.

İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin itikadî ve fıkhî çizgisini takip eden Mâtürîdî, Mâverâünnehir bölgesinin zengin kültürel ve entelektüel ikliminde yetişmiştir. Çin, Hindistan, İran ve İslâm havzalarının kesişim noktasında bulunan bu coğrafyada; Budizm, Maniheizm, Zerdüştlük gibi kadim dinlerin yanı sıra Mu'tezile, Cehmiyye, Kerrâmiyye ve Şîa gibi fırkalarla yüzleşmiş ve İslâm'ın vasat (orta) yolunu sarsılmaz bürhanlarla savunmuştur.

Onun iki büyük şaheseri vardır: Kelâm sahasında Kitâbü't-Tevhîd, tefsir sahasında ise dirayet tefsirinin anıtı sayılan Te'vîlâtü'l-Kur'ân (Te'vîlâtü Ehli's-Sünne). Bu tefsir, akıl ile vahyin, hikmet ile adaletin mükemmel ahengini temsil eder.

Mâtürîdî'nin tefsiri, kuru rivayet nakilciliği ile aklı nassın önüne geçiren aşırı rasyonalizm arasında tam bir denge şaheseridir. İmam Mâtürîdî, âyetleri açıklarken hem sahabe ve tabiîn rivayetlerini titizlikle değerlendirir hem de aklî tahliller, dil kuralları ve kelâmî burhanlarla âyetin derin hikmetlerini ortaya çıkarır.

Te'vîlâtü'l-Kur'ân'ın ayırt edici vasfı, her âyetin arkasındaki 'Hikmet-i İlâhiyye'yi aramasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın hiçbir emrinin abes olmadığını, her bir hükmün insanın dünya ve ahiret saadetini temin eden kozmik ve ahlaki bir gayeye matuf bulunduğunu ispatlar.

İmam Mâtürîdî, tefsir usulü tarihine en mühim kavramsal katkıyı Tefsir ile Tevil arasındaki farkı vaz ederek yapmıştır. Eserinin mukaddimesinde şöyle der:

Bu ayrım, İslâm düşüncesinde dogmatizmi kıran, fikir hürriyetini ve ilmî çoğulculuğu güvenceye alan muazzam bir epistemolojik ilkedir.

Mâtürîdî mektebinin en belirgin vasfı akla verdiği yüksek kıymettir. İmam Mâtürîdî'ye göre akıl, insana bahşedilmiş ilahi bir nur ve şahitlik merciidir. Nitekim Mâtürîdiyye itikadına göre, bir kimseye peygamber tebliği ulaşmasa dahi o kimse aklıyla bir Yaratıcı'nın varlığını ve birliğini bulmakla mükelleftir; çünkü kâinattaki muazzam nizam aklı olan herkese Tevhid'i zorunlu olarak fısıldar.

Ancak akıl mutlak ve her şeye yeten bir tanrı değildir. Aklın da sınırları vardır; ibadetlerin keyfiyeti, ahiret ahvali ve gayb âleminin detayları ancak peygamberlerin getirdiği vahiy ile bilinebilir. Akıl gözdür, vahiy ise ışıktır. Göz ne kadar sağlam olursa olsun, ışık olmadan karanlıkta göremez.

Mâtürîdî kelâmının merkezî kavramı Hikmettir. Eş'ariyye mektebi Allah'ın mutlak irade ve kudretini vurgulayarak 'Allah dilediğini yapar, O'nun fiillerinde sebep ve hikmet aranmaz' derken; İmam Mâtürîdî ilahi adaleti ve hikmeti öne çıkarır.

Mâtürîdî'ye göre Allah Teâlâ Hakîmdir. Hakîm olan Zât asla abes (gayesiz, manasız) iş yapmaz ve kullarına asla zulmetmez. Her ilahi emirde ve nehiyde bir hikmet, kullar için bir maslahat ve fayda vardır. Cenâb-ı Hakk'ın fiilleri hikmetten hâli değildir; fakat bu hikmet Allah'ı zorlayan bir dış kural değil, O'nun kemâl sıfatlarının ve Zâtî adaleti ile rahmetinin tabii bir tecellisidir.

İnsan iradesi ve kader bahsinde İmam Mâtürîdî'nin Te'vîlât'taki tahlilleri benzersizdir. O, insanı rüzgarın önündeki kuru bir yaprak gibi iradesiz gören Cebrîlik ile insanı Allah'tan bağımsız kendi kaderinin yaratıcısı sayan Mûtezilî fırkaları reddeder.

Mâtürîdî'ye göre insanda hakiki bir İrade-i Cüziyye ve seçme kabiliyeti (ihtiyar) vardır. İnsan hayrı veya şerri niyet eder, azmeder ve tercihini yapar (buna Kesb denir). Allah Teâlâ ise insanın bu hür tercihine göre o fiili yaratır (Halk). Sevap ve ceza, insanın bu niyet ve tercihine terettüp eder. Dolayısıyla insan kendi fiillerinden tamamen sorumludur; günahlarını kadere yükleyip mesuliyetten kaçamaz.

Kur'ân-ı Kerîm'de geçen 'Allah'ın eli' (yedullâh), 'Arş'a istivâ' ve 'vechullâh' gibi müteşâbih ifadeleri tefsir ederken Mâtürîdî, katıksız bir Tenzih metodolojisi uygular.

Cenâb-ı Hakk'ı yarattıklarına benzeten (Müşebbihe ve Mücessime) fırkaları şiddetle reddeder: 'Leyse kemislihî şey'' (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur - Şûrâ, 11) âyetini muhkem bir kalkan olarak vaz eder. Bu lafızları cismânî uzuvlar olarak anlamak küfürdür. 'El' kudret ve inayet; 'İstivâ' hükümranlık ve istilâ; 'Vech' ise Zât-ı Bârî veya O'nun rızası olarak tevil edilir.

İmâm Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin Te'vîlâtü'l-Kur'ân külliyatı; Türk-İslâm dünyasının, Selçuklu ve Osmanlı medreselerinin omurgasını teşkil eden engin bir hikmet mektebidir.

Onun akla ve ilme verdiği kıymet, tekfircilikten uzak müsamahakâr tavrı, insan iradesini yücelten ahlaki adaleti ve vahiy ile hayatı kucaklayan dirayet tefsiri; günümüz dünyasının radikalizm ve şüphecilik krizlerine en sahih reçeteyi sunmaktadır.

Semerkand'ın nurlu semasından yükselen bu ebedî tefsir sadâsı, aklı vahyin nuruyla aydınlatan bir meşale olarak kıyamete kadar parıldayacaktır.