İmâm Abdülkerîm el-Kuşeyrî: er-Risâletü'l-Kuşeyriyye ve Tasavvuf Epistemolojisi

Ebû'l-Kāsım Zeynülislâm Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî (ö. 465/1072), İslâm düşünce tarihinde tasavvuf ile sünnî kelâmı, fıkıh ile irfânı en mükemmel ve sarsılmaz bir nizamla telif etmiş zirve bir kurucu şahsiyettir. 376 (986) yılında Horasan'ın ilim ve irfan merkezi olan Üstüvâ kasabasında dünyaya gelen Kuşeyrî, hem anne hem baba tarafından köklü Arap kabilelerine (Kuşeyr ve Süleym) mensuptur. Genç yaşta Nîşâbur'a gelerek hesap ve kitâbet tahsil etmek isterken, dönemin en büyük mutasavvıflarından Ebû Ali ed-Dekkāk'ın meclisine katılmış ve bu manevî temas hayatının seyrini tamamen değiştirmiştir.

Şeyhi Dekkāk, Kuşeyrî'deki yüksek istidadı derhal fark etmiş ve tasavvuf yolunda ilerleyebilmek için mutlaka zâhirî ilimlerde müçtehid seviyesine ulaşması gerektiğini bildirmiştir. Bunun üzerine Kuşeyrî, Şâfiî fıkhında Ebû Bekir et-Tûsî'den, Eş'arî kelâmında ise İbn Fûrek ve Ebû İshak el-İsferâyînî gibi çağının en kudretli allâmelerinden icazet almıştır. Zahir ilimlerinde derya haline geldikten sonra şeyhi Dekkāk'ın terbiyesinde seyr-ü sülûkunu tamamlamış, ardından Horasan melâmetiyyesinin büyük kutbu Ebû Abdurrahman es-Sülemî ile sohbet ederek onun rivayet ve tasavvuf mirasını devralmıştır.

Kuşeyrî, Nîşâbur'da Selçuklu veziri Amîdülmülk el-Kündürî'nin Eş'arî ulemâsına karşı başlattığı baskı ve mihne döneminde dimdik durmuş, 'Şikâyetü Ehli's-Sünne bi-Hukūki Ehli'l-Mihne' adlı meşhur risalesiyle Ehl-i Sünnet akāidini cesaretle müdafaa etmiştir. Bu sebeple bir süre hacca gitmek ve Bağdat'ta ikamet etmek zorunda kalmış, Abbâsî halifesi el-Kāim-Biemrillâh ve ulemâ tarafından hürmetle karşılanarak Halife Sarayı'nda hadis dersleri vermiştir. Alparslan ve Nizâmülmülk devrinde tekrar Nîşâbur'a dönerek ömrünün sonuna kadar irşad ve tedrisatla meşgul olmuş, ardında İslâm irfanının en temel klasiklerini bırakmıştır.

İmâm Kuşeyrî, tasavvuf tarihinin en çok okunan ve şerh edilen şaheseri olan 'er-Risâle'yi 437-438 (1045-1046) yıllarında kaleme almıştır. Eserin mukaddimesi, telif saikini bütün çıplaklığıyla gözler önüne serer. Kuşeyrî, yaşadığı dönemde tasavvuf iddiasında bulunan bir kısım zümrelerin edep ve riyâzeti terk ettiğini, ibadetleri hafife alarak ibâhiyye (kuralsızlık) bataklığına düştüğünü, şeriatsız bir hakikat iddiasıyla halkı saptırdığını esefle müşahede etmiştir.

Mukaddimede şöyle feryat eder: 'Bilin ki ey kardeşlerim! Bu taifenin (sûfîlerin) hakiki önderleri vefat etti; onların yolunu sürdüren kâmil rehberler azaldı. Tasavvuf yolunda öyle bir fetret zuhur etti ki, artık bu yolun hakikati unutuldu, sûreti dahi silinmeye yüz tuttu. İnsanlar zühd ve takvayı bırakıp nefsin hevalarına uydular; şeriatın emirlerine riayeti terk edip laf kalabalığı ve bâtıl iddialarla kendilerini sûfî gösterdiler.' Kuşeyrî'nin temel hedefi, tasavvufun aslında Kitap ve Sünnet'e harfiyen ittibâ etmekten başka bir şey olmadığını ispat etmektir.

Ona göre tasavvuf, İslâm akîdesinin zâhirine bir muhalefet değil, bilakis bu akîdenin kalbî olarak tahkik edilmesi, ahlâk haline getirilmesidir. Kuşeyrî, Cüneyd-i Bağdâdî'nin 'Bizim bu ilmimiz, Kur'ân ve Sünnet'in esaslarıyla kayıtlıdır; Kur'ân'ı ezberlemeyen ve hadis yazmayan kimseye bu yolda iktidâ olunmaz' prensibini eserin merkezine yerleştirmiştir. er-Risâle, bu yönüyle bâtıl tarikatleşme heveslerine, felsefî hulûl ve ittihad iddialarına karşı Ehl-i Sünnet tasavvufunun aşılmaz zırhı ve manifestosu olmuştur.

er-Risâle'nin en dikkat çekici ve kurucu özelliklerinden biri, tasavvufî haller ve ıstılahlardan önce doğrudan 'Sûfîlerin Akāidi' (Bâbü Beyâni Akāidihim) faslı ile başlamasıdır. Kuşeyrî, tasavvufun temelini Ehl-i Sünnet (özellikle Eş'arî) kelâm prensipleri üzerine inşa eder. Bir kimsenin akāidi sahih olmadıkça, onun tasavvufî riyâzet ve mücahedesinin hiçbir kıymeti harbiyesi olamaz.

Kuşeyrî; Allah'ın zâtı, sıfât-ı sübûtiyyesi, kelâm-ı nefsî, rüyetullâh (Allah'ın ahirette müminler tarafından keyfiyetsiz görülmesi), halku'l-ef'âl (kulların fiillerinin Allah tarafından yaratılması) ve kesb meselesini ilk dönem büyük sûfîlerinin (Cüneyd, Ebû Süleyman ed-Dârânî, Ma'rûf-i Kerhî, Zünnûn-ı Mısrî) sözleriyle delillendirir. Sûfîlerin tevhid idraki, kelâmcıların kuru aklî tahlillerinin çok ötesinde, zâtî ve şuhûdî bir yakîndir; ancak bu yakîn, kelâmın çizdiği Ehl-i Sünnet çerçevesine asla aykırı düşmez.

Kuşeyrî'ye göre tasavvufî tevhid üç mertebelidir: Avamın tevhidi (şirki terk edip dille ikrar etmek), kelâmcıların tevhidi (aklî delillerle zât ve sıfatların birliğini ispat etmek) ve havâssın tevhidi (bütün mevcudatın Hak Teâlâ'nın kudret kabzasında olduğunu bizzat kalple müşahede ederek sebepler perdesini yırtmak). Kuşeyrî, tasavvufu Eş'arî akāidine öyle sağlam kenetlemiştir ki, er-Risâle sonrasında Ehl-i Sünnet dünyasında tasavvuf, sünnî ortodoksinin en meşru ve saygın manevî derinliği olarak tescillenmiştir.

Kuşeyrî epistemolojisinin omurgasını 'hâl' ve 'makām' ayrımı teşkil eder. Bu iki kavramın ontolojik ve psikolojik mahiyetini Kuşeyrî kadar dakik bir vukufla tasnif eden pek az müellif vardır. Kuşeyrî'ye göre makām, kulun kendi gayreti, mücahedesi, kesbi ve ahlâkî riyâzeti neticesinde elde ettiği ve sebat gösterdiği manevî mertebedir. Hâl ise, kulun kesbi ve iradesi olmaksızın, doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın lütuf ve mevhibesi olarak kalbe inen manevî tecellî ve parıltıdır.

Kuşeyrî bu ayrımı veciz bir formülle ifade eder: 'Ahvâl mevâhibdir, makāmât ise mekasibdir' (Haller hibe ve bağıştır, makamlar ise çalışıp kazanılır). Bir makamın hakikati tahakkuk etmeden bir üst makama geçilemez; örneğin tövbe makamı kâmil olmadan vera' makamına, vera' tamam olmadan zühd makamına erişilemez. Kul bir makamda yerleşik (mümekkin) hale gelir. Hâl ise bir şimşek gibi gelir, kalbi nurlandırır ve geçer. Şayet hâl kalpte sürekli kalırsa, o artık hâl olmaktan çıkıp makam hüviyeti kazanır.

Kuşeyrî, Horasan ve Irak mektepleri arasındaki 'hâl devam eder mi yoksa anlık mıdır?' münazarasını derinleştirir. Cüneyd-i Bağdâdî çizgisini takip ederek, kâmil sûfînin hâllerin sarhoşluğuna (sekr) kapılmayıp, daima sahv (ayıklık ve temkin) makamında bulunması gerektiğini savunur. Hâl sahibini mecnun kılmaz; bilakis şeriatın inceliklerine daha çok riayet etmeye sevk eder. Bu ölçü, tasavvufî tecrübeyi psikolojik savrulmalardan ve sahte cezbe iddialarından koruyan en temel mihenk taşıdır.

er-Risâle'de sülûk menzilleri tövbe (tevbe) bahsiyle başlar. Kuşeyrî, tövbeyi sadece alelâde bir istiğfar telaffuzundan ibaret görmez; o, varoluşsal bir uyanış, gaflet uykusundan intibah ve kalbin bütünüyle kıblesini Hakk'a dönmesidir. Tövbenin rükünleri pişmanlık (nedâmet), günahı derhal terk etmek ve bir daha dönmemeye kesin azmetmektir; kul hakkı varsa bunu iade etmek tövbenin sıhhat şartıdır.

Kuşeyrî, tövbeyi üç mertebeye ayırarak seyr-ü sülûk derinliğini ortaya koyar: 1. Tevbe: Avamın günahlardan ve şer'î yasaklardan dönmesidir. Bu, azap korkusuyla (havf) vuku bulur. 2. İnâbe: Havâssın gafletten, şüphelerden ve hevâî arzulardan dönmesidir. Bu, sevap ve rızâ ümidiyle (recâ) gerçekleşir. 3. Evbe: Hâssü'l-havâssın (peygamberler ve büyük veliler) kendi nefsinden, amellerine güvenmekten ve masivadan (Allah dışındaki her şeyden) dönmesidir. Bu, sırf muhabbet ve ubûdiyyet gayesiyle olur.

Kuşeyrî, Cüneyd'in 'Tövbe, günahını unutmandır' sözü ile Sehl b. Abdullah et-Tüsterî'nin 'Tövbe, günahını asla unutmaman ve daima nedamet içinde olmandır' sözü arasındaki zâhirî çelişkiyi çözer. Tüsterî'nin sözü mübtedîler (yolun başındakiler) içindir; onlar günahlarını hatırlayıp tevazu içinde kalmalıdır. Cüneyd'in sözü ise müntehîler (yolun sonuna varanlar) içindir; Hak Teâlâ'nın zikri kalbi öyle istila etmiştir ki, artık geçmişteki günahı hatırlamak dahi Hakk'ın huzurundan bir anlık perdelenme sayılır.

Kuşeyrî, tasavvufun en girift ve yanlış anlaşılmaya en müsait ıstılahları olan 'fenâ', 'bekā', 'cem'' ve 'fark' kavramlarını fevkalade muhkem bir akîde süzgecinden geçirir. Ona göre fenâ, kulun zâtının yok olması (adem) veya haşa Allah'ın zâtına karışması (hulûl/ittihad) demek değildir. Fenâ; kulun süflî arzularından, bencil iradesinden ve nefsânî vasıflarından fâni olması, kendi fiil ve kudretini görmekten geçmesidir.

Bekā ise, nefsânî sıfatlar fâni olduktan sonra kulun kalbinde ilahî ahlâkın, ubûdiyyet şuurunun ve Hakk'ın rızâsının bâkî kalmasıdır. Kul fenâ fillâh ile nefsinden kurtulur, bekā billâh ile halkın arasına dönüp şeriat ahkâmını kâmil bir basiretle icra eder. Bu durum, daha sonra Muhyiddin İbnü'l-Arabî ve Mevlânâ'da kemâle erecek olan 'Seyr-i anillâh maallâh' mertebesinin erken dönem nüvesidir.

Cem' ve Fark bahsinde ise Kuşeyrî meşhur kaidesini vazeder: 'Farksız cem' zındıklık, cemsiz fark ise şirk ve ta'tîldir. Cem' ile farkı birleştiren kimse ise hakiki muvahhiddir.' Fark; şeriatın emir ve yasaklarını görmek, kulluk vazifesini yerine getirmek, ubûdiyyet ile rubûbiyyet arasındaki yaratılmışlık farkını korumaktır. Cem' ise bütün fiillerin, lütufların ve tecellîlerin yalnızca Allah'tan geldiğini müşahede etmektir. Sırf cem'e takılıp şeriatı terk eden ibâhiyye bataklığına düşer; sırf farkta kalıp sebeplere tapan ise şirk şaibesinden kurtulamaz.

er-Risâle'de kalbî hallerin diyalektiği muhteşem bir psikolojik derinlikle tahlil edilir. Kuşeyrî'ye göre salik, seyr-ü sülûkunda zıt görünen kutuplar arasında manevî bir seyre tabidir. Mübtedî seviyesinde bu kutuplar 'havf' (korku) ve 'recâ' (ümit) olarak tecelli eder. Salik gelecekte azaba uğramaktan korkar, cennet ve mağfireti umar.

Fakat salik kemale erip 'hâl' mertebesine yükseldiğinde havf ve recânın yerini 'kabz' (daralma/tutulma) ve 'bast' (genişleme/ferahlama) alır. Kabz, zâhirde hiçbir sebep yokken kalbe inen öyle bir manevî ağırlık ve sıkıntıdır ki, salik adeta nefes alamaz hale gelir. Bu hal, celâl tecellîsinin neticesidir. Bast ise, yine zâhirî bir sebep yokken kalbin arş kadar genişlemesi, sevinç ve inşirahla dolmasıdır ki cemâl tecellîsinden kaynaklanır. Kuşeyrî, kâmil velinin kabz anında edebini koruyup sükût etmesi, bast anında ise gevşeklik ve haddi aşma tehlikesine karşı teyakkuzda bulunması gerektiğini belirtir.

Bu mertebenin de üstünde müntehîler için 'heybet' ve 'üns' zuhur eder. Heybet, Hakk'ın azamet ve kibriyâsının kalbe tecellî etmesiyle salikin dehşet ve gaybet içinde erimesidir. Üns ise, ilahî yakınlığın ve muhabbetin kalbi istila ederek salike Hak ile emniyet ve huzur bahşetmesidir. Kuşeyrî, heybetin bastan, ünsün kabzdan daha yüce olduğunu, ancak kâmil olanın bu hallerin dahi üzerine çıkıp 'sahv' (temkin) makamına ulaşması gerektiğini vurgular.

er-Risâle'nin en cesur ve kelâmî açıdan en sağlam bölümlerinden biri 'Kerâmâtü'l-Evliyâ' (Velilerin Kerametleri) faslıdır. Mûtezile ve felsefecilerin kerameti inkâr eden yaklaşımlarına karşı Kuşeyrî, Ehl-i Sünnet kelâmının sarsılmaz delilleriyle kerametin caiz ve hak olduğunu ispat eder. Kur'ân'da Hz. Meryem'e mevsimsiz meyvelerin gelmesi ve Âsaf b. Berhiyâ'nın Belkıs'ın tahtını göz açıp kapayıncaya kadar getirmesi nass ile sabit keramet örnekleridir.

Kuşeyrî, mûcize ile keramet arasındaki farkı tefrik eder: Mûcize peygamberlik iddiasıyla (meydan okuma / tebessüt) birlikte vuku bulur ve inkârcıları aciz bırakır. Keramet ise bir velide zuhur eder; veli peygamberlik iddia etmez, bilakis tâbi olduğu peygamberin şeriatına sadakatinin bir bereketi olarak bu lütfa mazhar olur. Dolayısıyla her velinin kerameti, aslında onun tabi olduğu Peygamberin bir mûcizesidir.

En mühim nokta ise keramet ile 'istidraç' arasındaki farktır. Şeriat çizgisinde olmayan, haramları işleyen veya nefsine pay çıkaran bir kimsede olağanüstü hallerin görülmesi keramet değil, şeytânî bir aldatmaca ve istidraçtır. Kuşeyrî, Ebû Yezîd-i Bistâmî'nin meşhur sözünü nakleder: 'Bir adamın su üstünde yürüdüğünü, havada bağdaş kurup oturduğunu görseniz dahi, onun Allah'ın emir ve yasaklarına riayetine, sünnete bağlılığına bakmadıkça sakın ona aldanmayın.' Hakiki keramet, tayy-i mekân veya su üstünde yürümek değil; istikamettir, yani nefsin hevalarına karşı daima şeriat çizgisinde sabit kalabilmektir.

er-Risâle, sadece teorik ve kavramsal bir kitap değildir; aynı zamanda ilk üç asrın seksen üç (83) büyük sûfî önderinin hayatlarını, menkıbelerini ve hikmetli sözlerini ihtiva eden muazzam bir irfan biyografisidir. Kuşeyrî, Fudayl b. İyâz, İbrâhim b. Edhem, Dâvûd et-Tâî ve Şakīk-i Belhî gibi zühd döneminin öncülerinden başlayarak, tasavvufun kemal çağının temsilcilerini tek tek tanıtır.

Bu biyografilerde Kuşeyrî, iki ana irfan havzasını dengeli bir şekilde meczeder: 1. Bağdat Ekolü (Sahv ve Şeriat Merkezli Çizgi): Serî es-Sakatî, Cüneyd-i Bağdâdî ve Ebû Muhammed el-Cerîrî gibi aklı, fıkhı, temkini ve edebi her şeyin üstünde tutan üstatlar. 2. Horasan Ekolü (Aşk, Melâmet ve Cezbe Çizgisi): Bâyezîd-i Bistâmî, Ebû Hafs el-Haddâd, Hamdûn el-Kassâr ve Ebû Türâb en-Nahşebî gibi nefsle amansız mücadeleyi, ihlası gizlemeyi ve aşk ateşini öne çıkaran meşâyih.

Kuşeyrî, bu iki mektebin birbirine zıt olmadığını, bilakis aynı nehrin iki bereketli kolu olduğunu gösterir. Her bir sûfînin hayatından aktardığı rivayetlerle, onların en zor şartlarda bile şeriatın zerre miktar taviz vermediğini, açlık, fakirlik ve çile içinde dahi daima halka şefkat, Hakk'a tazim gösterdiklerini gözler önüne serer. Bu biyografiler, er-Risâle'yi soyut bir nazariyat olmaktan çıkarıp yaşayan, nefes alan bir sünnet ahlâkına dönüştürür.

er-Risâletü'l-Kuşeyriyye telif edildiği andan itibaren İslâm dünyasında emsalsiz bir hüsn-i kabule mazhar olmuş, doğudan batıya bütün medreselerin, tekkelerin ve ilim meclislerinin başucu kitabı haline gelmiştir. Bu eserin en büyük tarihî başarısı, fukahâ ve muhaddislerin tasavvufa yönelttiği zındıklık ve bid'at suçlamalarını kökünden çürütmesi ve tasavvufu Ehl-i Sünnet omurgasının ayrılmaz bir uzvu olarak tescillemesidir.

Hüccetülislâm İmam Ebû Hâmid el-Gazâlî (ö. 505/1111), meşhur eseri 'el-Münkız mine'd-Dalâl'de hakikati ararken Kuşeyrî'nin kitaplarını derinlemesine incelediğini bizzat itiraf eder. Gazâlî'nin İslâm dünyasını dirilten 'İhyâu Ulûmi'd-Dîn' adlı şaheserinin tasavvufî omurgası, ahlâk psikolojisi ve hâller nazariyesi doğrudan Kuşeyrî'nin er-Risâle'sinden beslenmiştir. Kuşeyrî zemin hazırlamış, Gazâlî bu zemin üzerinde İslâmî ilimlerin büyük tecdidini gerçekleştirmiştir.

er-Risâle üzerine asırlar boyunca sayısız şerh yazılmıştır; Şeyhülislâm Zekeriyyâ el-Ensârî'nin 'Netâicü'l-Efkâr'ı ve Molla Aliyyü'l-Kārî'nin şerhleri bunların başında gelir. Günümüzde dahi er-Risâle, otantik İslâm tasavvufunu öğrenmek, nefis terbiyesinin kurallarını kavramak ve zâhir ile bâtın dengesini muhafaza etmek isteyen her ilim talibi ve sâlik için vazgeçilmez bir deniz feneri olmaya devam etmektedir.