İslâm tasavvuf tarihinin en muhkem, en mutedil ve en muteber köşe taşlarından biri olan Ebû'l-Kāsım Zeynülislâm Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî (376-465 / 986-1072), Horasan'ın Üstüvâ kasabasında dünyaya gelmiştir. Arap asıllı Kuşeyr kabilesine mensup olan İmam Kuşeyrî, küçük yaşlardan itibaren Kur'ân, hadis, edebiyat ve binicilik ilimlerinde mükemmel bir talim görmüştür.

Gençlik yıllarında Nîşâbur'a gelerek asrın en büyük velîsi ve feyz pınarı Şeyh Ebû Ali ed-Dakkāk (k.s.) Hazretleri'nin meclisine dahil olması, Kuşeyrî'nin hayatında bir dönüm noktası teşkil etmiştir. Ebû Ali ed-Dakkāk, bu genç dâhinin istidadını derhal keşfetmiş ve ona: 'İlimsiz tasavvuf olmaz; önce zâhirî ilimlerde kâmil ol, sonra meclisimize gel' buyurarak onu İbn Fûrek ve Ebû İshak el-İsferâyînî gibi dönemin en büyük Eş'arî kelâm ve Şâfiî fıkıh otoritelerine yönlendirmiştir.

Kuşeyrî, tefsirde Letâifü'l-İşârât gibi eşsiz bir işârî tefsir kaleme almış; kelâmda Ehl-i Sünnet akidesini savunmuş ve nihayet mürşidinin kızı Fâtıma Hanım ile evlenerek Dakkāk mektebinin yegâne vârisi ve Horasan tasavvufunun kutbu olmuştur.

Hicrî beşinci asrın ortalarında (437/1045) kaleme alınan er-Risâle, sıradan bir ahlak kitabı değil; tasavvufun meşruiyetini müdafaa eden ve onu şeriat çizgisinde muhafaza eden tarihi bir beyannamedir. Kuşeyrî bu eseri, tasavvuf kisvesi altına bürünerek şeriatın emirlerini hafife alan ibâhiyye, hulûl ve zındıklık akımlarına karşı bir barikat olarak telif etmiştir.

Risâle'nin mukaddimesinde Kuşeyrî feryat edercesine şöyle der: 'Bilin ki bu yolun rehberleri ve hakiki pirleri göçüp gitti. Geriye kalanlar ise bu aziz yolun hakikatini unuttu; haramları helal sayan, zühd yerine gaflete dalan, edebi terk eden sahtekârlar zuhur etti. Ben bu Risâle'yi, ilk sûfîlerin akidelerini, amellerini ve Kur'ân ile Sünnet'e olan sarsılmaz bağlılıklarını hatırlatmak için yazdım.'

Bu muhalled eser; ilk asırlardan itibaren tasavvufun İslâm'ın özü, kalbî ameli ve ihsan mertebesi olduğunu senedleriyle ve nakilleriyle ispat ederek hem fıkıh ulemâsının hem de hakikat taliplerinin ortak başvuru kaynağı olmuştur.

İmam Kuşeyrî, Risâle'nin ilk bölümünü tasavvuf ıstılahlarının (mülahazât-ı sûfiyye) tahliline hasretmiştir. Sûfîlerin kendilerine has bir lügat geliştirmeleri, bâtınî tecrübelerin dille ifadesindeki zarurettendir. Bu ıstılahların başında şunlar gelir: 1. Vakit (İbnü'l-Vakt): Sûfî, içinde bulunduğu anın hakkını veren kimsedir; maziye üzülmekle veya geleceği endişe etmekle anı zayi etmez; vaktin gerektirdiği kulluk neyse ona bürünür. 2. Makam ve Hâl: Makam, kulun kesbî gayreti, riyâzeti ve mücahedesiyle elde ettiği sebatlı manevi derecedir (Tövbe, Sabır, Rıza gibi). Hâl ise kulun iradesi dışında kalbe inen, gelip geçici nûrânî tecellîlerdir (Hüzün, Şevk, Vecd gibi). 3. Kabz ve Bast: Ârifin kalbinde beliren iki büyük zıt haldir. Kabz, havfın (korkunun) ötesinde kalbin şiddetle daralması ve Hakk'ın celâliyle inzivaya çekilmesidir. Bast ise recânın (ümidin) ötesinde kalbin inşirah bulup cemâl tecellîsiyle genişlemesidir. Sâlik kabzda edebini, bastta ise haddini muhafaza etmelidir.

Kuşeyrî'nin tahlil ettiği derin kavramlar, sülûkun en tehlikeli ve en yüce virajlarını aydınlatır: 1. Fark ve Cem': Fark, kulun kendi kesbini ve kulluk sorumluluğunu görmesi (şeriat dairesi); Cem' ise bütün fiillerin ve varlığın yegâne fâilinin Allah Teâlâ olduğunu müşahede etmesidir (hakikat dairesi). Kuşeyrî'nin meşhur kaidesi şudur: 'Farkı olmayanın kulluğu olmaz; Cem'i olmayanın ise marifeti olmaz.' 2. Heybet ve Üns: Heybet, Cenâb-ı Hakk'ın azamet ve kibriyâsının müşahedesinden doğan bir istiğraktır; sâlikin kalbini eritir. Üns ise Hakk'ın lütuf ve yakınlığının zevkine vararak kalbin sükûnet ve neş'e bulmasıdır. 3. Sahv ve Sekr: Sekr, ilahî aşk şarabıyla aklın hayrete düşmesi ve kendinden geçmesidir. Sahv (ayıklık) ise o sarhoşluk halinden sonra yeniden şeriat edebine, peygamberî ahlaka ve halkın irşadına dönmektir. Sahv mertebesi, sekr mertebesinden kat be kat üstündür; zira peygamberlerin hali sahvdır.

Kuşeyrî Risâlesi, seyr u sülûk ahlakını kırk beş ana durakta sistemleştirir. Her makam, âyetler, hadisler ve ilk dönem meşâyihinin hikmetleriyle teyit edilir: 1. Tevbe: Sülûkun ilk kapısıdır. Günahı unutmamak değil, Hak'tan gayrı olan her şeyden kalbi arındırmaktır (Tevbe-i İnâbe ve Tevbe-i İsticlâb). 2. Mücâhede: Nefsin hevâsına muhalefet etmektir. Kuşeyrî der ki: 'Başlangıçta mücahede etmeyenin sonunda müşahedesi olmaz.' 3. Halvet ve Uzlet: İnsanların şerrinden emin olmak ve kendi nefsini başkalarına zarar vermekten alıkoymak için kalben halktan çekilmektir. 4. Zühd: Dünyadan el etek çekmek değil; dünyanın kalbe girmesine izin vermemektir. Elinde olanla sevinmemek, elinden çıkanla mahzun olmamaktır. 5. Tevekkül: Kalbin yalnızca Allah Teâlâ'ya itimad etmesi ve sebeplere takılıp Müsebbib'i unutmamasıdır. Tevekkül tenbellik değil; bedenin cehd etmesi, kalbin ise tevekkül etmesidir.

Kuşeyrî'ye göre tasavvuf binası dört nûrânî sütun üzerinde yükselir: 1. Sıdk (Doğruluk): İnsanın içinin dışı, dışının içi gibi olmasıdır. Sıddîk, gizli bir günah işlemeyi halkın önünde işlemek kadar çirkin gören kimsedir. 2. İhlâs: Amelde yalnızca Hakk'ın rızasını gözetmek; nefsin payını ve halkın övgüsünü amelden tamamen tasfiye etmektir. Cüneyd-i Bağdâdî'nin dediği gibi: 'İhlâs, ameli insanların mülahazasından temizlemektir.' 3. Rızâ: Kazânın acılığı karşısında kalbin itiraz etmemesi ve sükûnetini muhafaza etmesidir. Rızâ, kapıların en büyüğü ve Cennet'in yeryüzündeki gölgesidir. 4. Muhabbet: Kulun iradesini Sevgili'nin iradesinde ifnâ etmesidir. Muhabbet öyle bir ateştir ki, kalpte ma'şûktan başka ne varsa hepsini yakıp kül eder.

İmam Kuşeyrî'nin en az Risâle kadar muazzam bir diğer eseri de Letâifü'l-İşârât adlı işârî Kur'ân tefsiridir. Kuşeyrî, zâhirî tefsir kaidelerini çiğnemeden, âyetlerin bâtınındaki kalbî, irfânî ve ruhânî incelikleri ortaya koymuştur.

Ona göre Kur'ân'ın bir zâhirî lafzı, bir fıkhî hükmü, bir de ancak kalbini masivadan arındırmış ehl-i keşfe açılan derin işâretleri (letâif) vardır. Örneğin Mûsâ Aleyhisselam'ın Tûr Dağı'ndaki 'Pabuçlarını çıkar!' hitabını, 'Maddi ve manevi iki âleme (dünya ve ahirete) olan bağlılığını çıkar ve çıplak bir kalp ile huzuruma gel' şeklinde tevil eder. Bu tefsir metodu, bâtınî hezeyanlardan uzak, sünnetin ve Arap lisanının hudutları dahilinde bir irfan pınarıdır.

Risâle'nin son fasıllarından biri, Ehl-i Sünnet akaidinin en hassas konularından olan Kerâmâtü'l-Evliyâ (Velilerin Kerametleri) bahsine ayrılmıştır. Kuşeyrî, Mu'tezile'nin kerameti inkâr eden rasyonel taassubunu çürütürken; diğer taraftan avamın kerameti bir büyü ve sihirbazlık gibi algılamasını da reddetmiştir.

Kuşeyrî'nin kerametteki üç temel kriteri şunlardır: 1. Peygamberlik Mucizesine Tâbiiyet: Velinin kerameti, tâbi olduğu Peygamber'in mucizesinin bir tecellîsidir ve onun risaletinin sıdkına delildir. 2. İstikamet Kerametten Üstündür: Kuşeyrî'nin hocası Ebû Ali ed-Dakkāk der ki: 'Suda yürümek ve havada uçmak bir şey değildir; balık da suda yüzer, kuş da havada uçar. Asıl keramet, şeriatın çizgisinden kıl kadar sapmadan istikamet üzere yürüyebilmektir.' 3. Kerametin Gizlenmesi: Peygamber mucizesini izhar etmekle mükelleftir; velî ise kerametini bir hayız bezi gibi gizlemekle emrolunmuştur.

Kuşeyrî, tasavvuf yolunun kitabi bir felsefe değil, canlı bir mürşid-mürid rabıtasıyla aktarılan terbiyevî bir nizam olduğunu vurgular. Risâle'de müridin uyması gereken edepler tek tek sayılır: 1. Mürşide Teslimiyet: Mürid, kendi aklını ve hevasını mürşidinin manevi tecrübesine teslim etmeli, ona karşı kalben itirazda bulunmamalıdır. 2. Hizmet ve Tevazu: Yol kardeşlerine (ihvana) hizmet etmek ve kendini kimseden üstün görmemek. 3. Sırrı Muhafaza: Rüyalarında ve keşiflerinde zuhur eden halleri ehil olmayanlara anlatmamak. 4. Zikirde Sebât: Mürşidin telkin ettiği esmâ ve virdleri vaktinde, gafletten uzak ve kalp huzuruyla eda etmek.