İmâm-ı Rabbânî: Mektûbât-ı Şerîf, Vahdet-i Şuhûd Ontolojisi ve Zıl Metafiziği Külliyâtı

Hicrî ikinci binyılın başlarında, Hindistan coğrafyasında Ekber Şah'ın 'Dîn-i İlâhî' adıyla ihdas ettiği ve İslâm'ın saf tevhid akidesini Mecûsîlik, Hinduizm, Zerdüştlük ve felsefî rölativizmle harmanlayan senkretik akım, İslâm medeniyet havzasının gördüğü en derin varoluşsal krizlerden birini tetiklemiştir. İşte böylesi bir itikadî erozyon ve fikrî çözülme ikliminde, Hz. Ömer neslinden gelen Şeyh Ahmed-i Fârûkī es-Sirhindî (v. 1034/1624), sadece zâhirî ulemanın kelâmî cedelleriyle yetinmeyip meselenin köklerine; yani irfan, varlık metafiziği ve tasavvufî keşif zeminine inerek müceddidlik sancağını yükseltmiştir. Kendisine 'Müceddid-i Elf-i Sânî' (İkinci Binyılın Yenileyicisi) unvanının verilmesi, Resûl-i Ekrem'in (s.a.v.) irtihalinden bin yıl sonra İslâm'ın zâhir ve bâtın dengesini yeniden kurmuş olmasından neş'et eder. İmâm-ı Rabbânî'nin kaleme aldığı ve müridlerine, âlimlere, devlet ricaline ve devrin sultanı Cihangir'e hitaben yazdığı 536 mektuptan müteşekkil 'Mektûbât-ı Şerîf' (Dürrü'l-Ma'rifet), İslâm tasavvuf edebiyatının en muhalled ve sarsıcı külliyâtıdır. Üç ciltten meydana gelen bu şaheser, kuru bir ahlâk veya zühd risalesi değildir; aksine, İbnü'l-Arabî'den bu yana İslâm düşüncesine hâkim olan ontolojik kavramları cerh eden, tashih eden ve Ehl-i Sünnet akidesinin saf tenzih ilkesiyle meczeden muazzam bir metafizik sistemdir. İmâm-ı Rabbânî, mektuplarında saray entrikalarından zikir adabına, letâif eğitiminden ezelî kader meselelerine kadar her sahayı kuşatan bir mürşid-i kâmil lisanıyla konuşmaktadır.

Mektûbât'ın merkezî metafizik mihveri, İbnü'l-Arabî ve takipçilerinin benimsediği 'Vahdet-i Vücûd' (Varlığın Birliği) nazariyesinin köklü bir tahlili ve aşılmasıdır. Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ekolü, hakiki anlamda tek bir Vücûd'un (Vücûd-ı Mutlak) bulunduğunu, masivânın (Hakk'ın dışındaki kâinatın) ise bu tek Varlığın tecellîlerinden ibaret olduğunu savunarak 'Küllü şey'in hüve' (Her şey O'dur / Farsça: Hemest O) formülüne ulaşmıştır. Bu bakış açısı, bazı mülhid veya gāfil çevrelerde panteizm, panenteizm veya yaratıcı ile yaratılanın aynileşmesi gibi vahim itikadî sapmalara kapı aralamıştır. İmâm-ı Rabbânî, bizzat kendisinin de tasavvufî seyr-ü sülûkunun başlangıç ve orta merhalelerinde Vahdet-i Vücûd makamını zevk ettiğini, her zerrede Hakk'ın varlığını müşahede ederek sarhoş olduğunu, fakat mürşidi Bâkī-Billâh'ın himmeti ve Hak Teâlâ'nın lütfuyla bu makamın da ötesine geçtiğini itiraf eder. İmâm'a göre Vahdet-i Vücûd, sülûkun nihai zirvesi değil; sekr (manevi sarhoşluk) halindeki sâlikin ulaştığı bir 'ara istasyon'dur. Sâlik bu menzilde kesreti unutur ve sadece Vahdet'i görür; ancak hakiki kemâl, sahv (manevi ayıklık) makamına ulaşarak 'Hemest O' (Her şey O'dur) değil, 'Ezemest O' (Her şey O'ndandır) sırrını kavramaktır. Varlık birdir fakat kâinat Allah değildir; kâinat, Allah'ın yokluk aynasındaki gölgesidir.

İmâm-ı Rabbânî'nin ontolojiye kazandırdığı en özgün kavram 'Zıl' (Gölge) nazariyesidir. Vahdet-i Vücûdcular gölgeyi asıldan ayrı görmezken, İmâm-ı Rabbânî gölge ile asıl arasında mahiyet farkı olduğunu bürhanlarla ortaya koyar. Bir insanın aynadaki görüntüsü veya güneşteki gölgesi, o insanın varlığından neş'et eder fakat asla o insanın kendisi değildir. Gölge, aslı gösteren bir delildir; gölgeye secde edilmez, gölgeye tapılmaz ve gölge asıl ile karıştırılamaz. Bu metafizikte mahlûkatın hammaddesi ve zemini 'Adem-i Mutaallak' yani mutlak yokluktur. Allah Teâlâ, ezelî yokluk (adem) üzerine kendi kemâl sıfatlarının akislerini ve gölgelerini düşürmüştür. Varlık ve kemâlât (hayat, ilim, irade, kudret) yalnızca Allah'a aittir; adem ise zâtı gereği cehalet, acziyet, karanlık ve kötülüktür. Yaratılış, bu saf nur olan ilâhî kemâlâtın, saf karanlık olan adem aynasına yansımasıyla tevellüt eden bir 'zıl vücûd'dur (gölge varlık). Dolayısıyla kâinat, ne Allah'ın bir parçasıdır ne de Allah ile birdir; kâinat, Allah'ın kudretiyle varlık bahşettiği ve yokluk üzerinde tuttuğu bağımsız bir gölge hüviyetindedir.

İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem'de formüle ettiği tenzih ve teşbihin cem'i (Allah'ın hem aşkın hem de içkin olduğu) ilkesine karşı İmâm-ı Rabbânî, Kur'ân-ı Kerîm'in 'Leyse ke-mislihî şey'ün' (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) âyetine dayanan mutlak tenzih akidesini ihya etmiştir. İmâm'a göre Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Bâht'ı (Saf ve Mutlak Zâtı), hiçbir keşfin, hiçbir müşahedenin, hiçbir aklın ve hiçbir hayalin ulaşamayacağı 'Verâü'l-verâ' (Ötelerin ötesi) makamındadır. Sâliklerin 'Hakk'ı gördüm, O'nunla birleştim, O'nu idrak ettim' şeklindeki şathiyâtları, aslında Hakk'ın zâtını değil; kendi hayal aynalarında beliren sübjektif tecellîleri ve nurları görmelerinden kaynaklanmaktadır. İmâm-ı Rabbânî meşhur mektuplarından birinde haykırır: 'Küllü mâ hatara bi-bâlik fellāhü sivâ zâlik' (Zihnine, kalbine ve hayaline her ne gelirse gelsin, Allah ondan başkadır, onun ötesindedir). Vahdet-i Vücûdcular teşbihe fazla meylederek Hakk'ı âlemle imtizaç ettirirken, İmâm-ı Rabbânî Zât-ı İlâhî'yi tüm âlemlerden, tecellîlerden ve nispetlerden münezzeh kılmıştır.

Mektûbât'ta seyr-ü sülûkun anatomisi son derece dakik tahlillerle sergilenir. Sâlik zikir, murakabe ve riyazetle kalbini masivâdan tasfiye ettikçe 'Fenâ fi'llâh' (Allah'ta yok olma) haline vasıl olur. Bu mertebede kendi varlığı, fiilleri ve sıfatları ilâhî nur içinde erir; kesret örtüsü kalkar ve sadece vahdet parıldar. Hallâc-ı Mansûr'un 'Ene'l-Hakk' (Ben Hakk'ım) veya Bâyezîd-i Bistâmî'nin 'Sübhânî mâ a'zame şânî' (Şanım ne yücedir) feryatları, bu fena mertebesindeki 'sekr' (manevi sarhoşluk ve şuur kaybı) neticesinde dillerinden dökülmüştür. Lakin İmâm-ı Rabbânî, bu makamı evliyalığın son durağı zannedenleri şiddetle uyarır. Hakiki kâmil mürşid, fena sarhoşluğunda takılıp kalmayan, oradan 'Bekā bi'llâh' (Allah ile baki olma) ve nihayet 'Rücû' (Halka dönüş) makamına geçen zattır. Sahv (tam ayıklık) makamına eren ârif, tıpkı peygamberler gibi kesret âlemine geri döner; Hakk'ı Hak, halkı da halk olarak görür. Eşyanın hakikatini zıddıyla tanır; kulluk ubudiyetini, şeriatın emir ve yasaklarını zerre kadar ihlal etmeksizin yerine getirir. Bu sebeple sahv, sekrden; Bekā, Fenâdan; ubudiyet (kulluk), rububiyet iddialarından katbekat üstündür.

Pek çok mistik felsefede ve dejenere olmuş tarikat kollarında insanın tanrısallaşması, vahdet denizine dalıp yok olması veya Allah ile birleşmesi (ittihad/ittisal) nihai hedef olarak takdim edilmiştir. İmâm-ı Rabbânî Mektûbât boyunca bu düşüncenin kökünü kazımak için mücadele etmiştir. İttihad (birleşme) ve hulûl (Allah'ın insana girmesi), İslâm akidesine göre küfürdür; zira Kadîm olan ile Hâdis olan, Zât-ı Vâcib ile mümkin asla birleşemez. İmâm'a göre insanın ulaşabileceği en yüce makam 'Kulluk' (Ubudiyet) makamıdır. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Mirac gecesinde bütün melekût perdelerini aşıp Kāb-ı Kavseyn menziline vardığında dahi Kur'ân-ı Kerîm'de 'Kulu' (Abduhû) sıfatıyla anılması bunun en büyük bürhanıdır. Evliyalık, Allah ile birleşmek değil; O'nun karşısında mutlak aczini, fakrını ve hiçliğini müdrik bir kul haline gelmektir. 'Kul ancak kuldur, Rab ise ancak Rab'dir; ne kul Rab olur, ne de Rab kula dönüşür.' Bu formül, Mektûbât'ın tevhid anlayışının omurgasını teşkil eder.

İmâm-ı Rabbânî'nin Mektûbât'ta en çok vurguladığı ve tavizsiz savunduğu umdelerden biri 'Şeriat, Tarikat ve Hakikat' münasebetidir. Dönemin batınî ve lâubali dervişleri, 'Şeriat kabuktur, tarikat ve hakikat ise özdür; öze ulaşan kabuğu terk edebilir' sapkınlığına düşmüşlerdi. İmâm-ı Rabbânî bu cehaleti yerle bir ederek şeriatın kabuk değil, cevherin ta kendisi olduğunu beyan etmiştir. Şeriat üç cüzden mürekkeptir: İlim, Amel ve İhlâs. Tarikat ve hakikat, şeriatın üçüncü cüzü olan 'İhlâs'ı elde etmek için ihdas edilmiş hizmetkâr yollardır. Şeriata zerre kadar uymayan hiçbir keşif, rüya, mükâşefe veya cezbe makbul değildir. Bir sünnet-i seniyyeyi ihya etmek veya farz namazı cemaatle kılmak, kırk günlük açlık riyazetinden ve semadan bin kat daha efdaldir. Mektûbât, tasavvufu şeriatın dışına taşan bir felsefe olmaktan çıkarıp, şeriatın rûhuna nüfuz eden bir ahlâk ve ihlâs terbiyesi haline getirmiştir.

Mektûbât'ın İslâm toplumuna yaptığı en büyük ıslahat, 'Bid'at-ı Hasene' (Güzel bid'at) kılıfı altında dinin içine sokulan hurafelerin, gayrimüslim âdetlerinin ve nefsanî törenlerin tasfiye edilmesidir. İmâm-ı Rabbânî devrinde pek çok mutasavvıf, dinde aslı olmayan pek çok ritüeli 'nefse hoş geldiği' veya 'insanları cezbettiği' gerekçesiyle meşrulaştırmaya çalışıyordu. İmâm-ı Rabbânî ise meşhur hadis-i şerife ('Her bid'at dalâlettir ve her dalâlet ateştedir') sarılarak, din kemâle erdikten sonra ona yapılan her ilavenin aslında bir sünneti öldürdüğünü ispat etmiştir. Çalgılı ve rakslı semâ meclislerini, türbelerde mum yakma ve aşırı tazim gösterilerini, şeriat sınırlarını aşan taşkınlıkları şiddetle tenkit etmiştir. Kurtuluşun yegâne yolu, Hulefâ-yi Râşidîn'in ve Selef-i Sâlihîn'in izinden giderek Hz. Muhammed Mustafa'nın (s.a.v.) sünnetine harfiyen teslim olmaktır.

İmâm-ı Rabbânî, fildişi kulesinde sadece talebe yetiştiren bir münzevi değildir; aksine İslâm'ın devlet ve toplum nizamını korumak için siyasete doğrudan müdahale eden bir aksiyon adamıdır. Mektûbât'ın ikinci ve üçüncü ciltlerinde devrin vezirlerine, ordu kumandanlarına, Han-ı Hânân Abdürrahim Han'a, Han-ı Cihan'a ve Sultan Cihangir'e yazılmış son derece cesur mektuplar yer alır. İmâm'ın meşhur teşbihi şudur: 'Hükümdar kalp gibidir; kalp salih olursa bütün beden salih olur, kalp fesada uğrarsa bütün beden kokuşur.' Ekber Şah'ın İslâm aleyhtarı icraatlarına, cizyenin kaldırılmasına, inek kesiminin yasaklanmasına ve mescidlerin kapatılmasına karşı ulemayı ve devlet adamlarını organize etmiştir. Sultan Cihangir tahta geçtiğinde ona yazdığı mektuplarla şeriat ahkâmının yeniden devlet nizamı haline gelmesini temin etmiş, hatta bu uğurda Gvalyor Kalesi'nde iki yıl hapis yatmayı göze alarak tavizsiz davasının bedelini ödemiştir.

Mektûbât-ı Rabbânî'nin telifiyle birlikte İslâm dünyasında Müceddidiyye ekolü doğmuş; bu nebevî irfan dalgası Hindistan'dan Orta Asya'ya, Osmanlı coğrafyasından Mağrip ve Balkanlar'a kadar bütün İslâm âlemini kuşatmıştır. Osmanlı Devleti'nde Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî vasıtasıyla Hâlidiyye kolu olarak tezahür eden bu hareket, 19. ve 20. yüzyıllarda İslâm dünyasının işgallere karşı direnişinde, medreselerin ihyasında ve manevi şahsiyetlerin yetişmesinde temel harç vazifesi görmüştür. Netice itibariyle Mektûbât, felsefî tasavvufun akıl almaz giriftliklerini ve vahdet-i vücûdun panteistik yorumlanma tehlikelerini bertaraf ederek, tasavvufu Kitap ve Sünnet zeminine oturtan şaheserdir. İmâm-ı Rabbânî'nin ortaya koyduğu Vahdet-i Şuhûd ontolojisi, zıl metafiziği, sahv makamı ve sünnete ittibâ şuuru; İslâm irfanının ebedî pusulası olarak günümüzde de zihinleri ve kalpleri aydınlatmaya devam etmektedir.