İmâm-ı Rabbânî: Ma'ârif-i Ledünniyye, Zât, Sıfât-ı İlâhiyye ve Hakîkat-i Kâ'be Külliyâtı

İmâm-ı Rabbânî Şeyh Ahmed Sirhindî'nin manevi sülûkunun en yüksek tecellî ve müşahedelerini 41 fasıl (bâb) halinde kaleme aldığı 'Ma'ârif-i Ledünniyye' (İlâhî İrfan ve Ledünnî Bilgiler) risalesi, İslâm irfanının en derin teo-metafizik metinlerinden biridir. Eserin gayesi, kul ile Yaratıcı arasındaki ontolojik mesafeyi zedelemeden, ilâhî Zât, Sıfât ve Esmâ'nın keşfî hakikatlerini şeriat terazisinde tartarak ehline açıklamaktır. İmâm-ı Rabbânî bu eserde, tasavvuf tarihinde pek çok mutasavvıfın ayağının kaydığı gaybî uçurumları işaret eder. Ledün ilmi, nefsin kuruntuları veya hayal mahsulü vizyonlar değildir; Kitap ve Sünnet'e zerre kadar muhalefet etmeyen, sâlikin kalbine doğrudan Hak Teâlâ tarafından ilka edilen saf ve yanılmaz marifetullahtır. Eser, sülûkun zirvesindeki Zât tecellîsini, sıfat mertebelerini ve hakikatler hiyerarşisini en yüksek bir vukufla tasvir eder.

Ma'ârif-i Ledünniyye'nin ilk ve en temel bahsi, Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Ecelli ve A'lâ'sının mutlak idrak edilemezliğidir. Bu makam 'Zât-ı Bâht' (Saf Zât), 'Gaybü'l-Guyûb' (Gaybların Gaybı) veya 'Lâ-Taayyün' (Belirmemişlik) mertebesi olarak adlandırılır. Bu makamda hiçbir isim, hiçbir sıfat, hiçbir nispet, hiçbir tecelli ve hiçbir taalluk söz konusu değildir. İmâm-ı Rabbânî'ye göre bazı sâliklerin 'Zât'a ulaştım, Zât'ı müşahede ettim' iddiaları, sıfatların veya esmânın zıllarını (gölgelerini) Zât zannetmelerinden kaynaklanan bir yanılsamadır. Zât-ı İlâhî, bütün kâinatın, arşın ve melekûtun ötesinde, her türlü kavrayıştan münezzehtir. O'na karşı kula düşen nihai tavır 'Hayret' ve 'Acz'dir. Hz. Ebû Bekir'in (r.a.) 'el-Aczü an derki'l-idrâki idrâk' (İdrakten âciz olduğunu anlamak, idrakin ta kendisidir) sözü, Ma'ârif-i Ledünniyye'nin mutlak tenzih sancağıdır.

Kelâm ilmi ile tasavvuf arasındaki en büyük tartışma konularından biri olan 'Sıfatlar Zât'ın aynı mıdır, gayrı mıdır?' meselesi, Ma'ârif-i Ledünniyye'de harikulade bir vukufla çözüme kavuşturulur. Mu'tezile sıfatları inkâr etmiş, felsefeciler zâtın aynı saymış, Vahdet-i Vücûdcular ise sıfatları zâtın nispet ve itibarlarından ibaret görmüştür. İmâm-ı Rabbânî, Ehl-i Sünnet kelâmının 'Lâ hüve ve lâ gayruh' (Ne O'dur ne de O'ndan başkadır) düsturunu keşfî mertebede teyit eder. İlâhî sıfatlar (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem', Basar, Kelâm, Tekvîn), hâriçte müstakil birer varlığa sahiptir; Zât üzerine zâiddir (artıdır). Sıfatlar Zât'ın kendisi değildir, zira öyle olsaydı sıfatların çokluğu zâtın birliğini bozardı; fakat Zât'tan ayrı müstakil birer ilâh da değildir. İmâm-ı Rabbânî bu sıfat mertebelerinin kâinata nasıl tecelli ettiğini ve zıl vücudun nasıl şekillendiğini ledünnî bir vukufla şerh eder.

Ma'ârif-i Ledünniyye'de kâinatın yaratılışı, Esmâ-i Hüsnâ'nın (En Güzel İsimler) adem aynasındaki tecellîleri olarak resmedilir. Her bir mahlûk, ilâhî isimlerden bir ismin mazharıdır ve o ismin terbiyesi altındadır (Rabb-i Hâss). Cansız maddeler 'el-Kābiz' veya 'el-Mümît' isminin, canlılar 'el-Hayy' ve 'el-Muhyî' isminin, âlimler 'el-Alîm' isminin gölgesi mesabesindedir. Lakin İmâm-ı Rabbânî, esmâ tecellîsini Vahdet-i Vücûdcular gibi 'Hakk'ın eşyada zuhuru' şeklinde yorumlamaz. Hak Teâlâ eşyaya hulûl etmemiştir; isimlerin nurları, eşyanın karanlık yokluk zemininde sadece bir akis meydana getirmiştir. Bir lambanın ışığı odadaki eşyayı aydınlatır, fakat lamba ne eşyadır ne de eşya lambadır. Esmâ mertebelerinin bu şekilde tenzihle anlaşılması, şirkin ve panteizmin her türlü sızmasını engelleyen çelik bir kalkan oluşturur.

İmâm-ı Rabbânî, yaratılış piramidinin zirvesinde 'Hakîkat-i Muhammediyye'nin (Muhammedî Hakikat) yer aldığını beyan eder. Bu makam, Cenâb-ı Hakk'ın zâtî muhabbetinin ilk taayyünüdür. 'Sen olmasaydın âlemleri yaratmazdım' (Levlâke) sırrı bu makama bakar. Bütün peygamberlerin ve velilerin nurları, Hakîkat-i Muhammediyye güneşinden akseden şuâlardır. Mebde'de ilk yaratılan nur, Resûl-i Ekrem'in (s.a.v.) rûh-ı pâkidir. Kâinattaki bütün kemâlât, ahlâk, fazilet, adalet ve nur O'nun hürmetine varlık sahasına çıkmıştır. Ancak İmâm-ı Rabbânî, Hakîkat-i Muhammediyye'yi ilâhlaştıran aşırı gāfil fırkalara karşı da durmuş; bu hakikatin nihayetinde bir 'kul' (mahlûk ve hâdis) olduğunu, Zât-ı Vâcib ile aralarında ebedî ve aşılamaz bir yaratıcı-yaratılan mesafesi bulunduğunu ihtar etmiştir.

Ma'ârif-i Ledünniyye'nin tasavvuf tarihinde en çok tartışılan ve en derin keşiflerinden biri 'Hakîkat-i Kâ'be' (Kâbe'nin Hakikati) bahsidir. İmâm-ı Rabbânî, manevi müşahedelerinde Hakîkat-i Kâ'be'nin, Hakîkat-i Muhammediyye'den de üstün bir mertebede tecelli ettiğini keşfetmiştir. Bu söz bazı zâhir uleması tarafından yanlış anlaşılmış ve İmâm'ın Kâbe taşını Hz. Peygamber'den üstün gördüğü zannıyla tenkit edilmiştir. Oysa İmâm-ı Rabbânî'nin kastettiği şey, Mekke'deki taş ve harçtan ibaret fiziksel Kâbe değil; Cenâb-ı Hakk'ın hiçbir mahlûka kıyas kabul etmeyen mutlak ubudiyet ve secde makamı olan ruhanî Hakîkat-i Kâ'be'dir. Kâbe, Zât-ı İlâhî'ye yapılan mutlak secdenin kıblesidir; peygamberler dahi Kâbe'ye yönelerek secde ederler. Secde edilen makamın hakikati, secde edenin hakikatinden (ubudiyet nispeti hasebiyle) üstündür. Aynı şekilde Hakîkat-i Kur'âniyye de Kelâm-ı İlâhî'nin tecellîsi olarak bütün mahlûkat hakikatlerinin fevkindedir.

İmâm-ı Rabbânî Ma'ârif-i Ledünniyye'de Âlem-i Misâl'in (İmgeler ve Suretler Âlemi) tabiatını dakik bir surette teşrih eder. Âlem-i Misâl; fiziksel âlem ile gayb melekût âlemi arasında yer alan, maddesi olmayan fakat şekli, rengi ve sureti bulunan berzahî bir aynadır. İbadetlerin, günahların, ahlâkî vasıfların ve manevi hallerin bu âlemde somut suretleri vardır. Sâlik seyr-ü sülûk esnasında yeşil bahçeler, parlayan nurlar, denizler, melekler veya ruhanî şahsiyetler görebilir. İmâm-ı Rabbânî, bu suretlerin bizâtihi hakikat olmadığını, manaların Âlem-i Misâl aynasında büründüğü sembolik kisveler olduğunu bildirir. Bilgisiz sâlikler bu suretlere takılıp kalır ve onları Allah zanneder. Kâmil mürşid ise müridini bu suretler denizinden geçirerek suretsiz (bî-çûn ve bî-çigûne) olan hakiki Zât'a ulaştırır.

Tasavvufta Hakk'a vuslatın iki ana yolu vardır: 'Cezbe' (ilâhî çekim) ve 'Sülûk' (amelî gayret ve riyazet). Ma'ârif-i Ledünniyye'de bu iki yolun mükemmel bir tahlili yapılır: 1. **Sâlik-i Meczûb:** Önce riyazet ve nefis mücadelesiyle yola çıkan, menzilleri adım adım aşarak nihayet cezbeye mazhar olan yolcudur. Bu yol uzundur ve tehlikeleri çoktur. 2. **Meczûb-i Sâlik:** Hak Teâlâ'nın ezelî lütfuyla doğrudan cezbeye tutulan, kalbi bir anda masivâdan koparılan ve ardından sülûk menzillerini kolaylıkla katettirilen bahtiyardır. Bunlara 'Murad' (istenen) denir; Nakşibendiyye meşrebi bu ikinci yolu esas alır ('Nihâyetünâ fi'l-bidâye' / Sonumuz başlangıcımızdadır). Bu sayede Müceddidî dervişi, yıllarca çile çekmeden feyiz ve rabıta ile süratle terakki eder.

Ma'ârif-i Ledünniyye'de Hallâc-ı Mansûr, Bâyezîd-i Bistâmî, Ebü'l-Hasan Harakānî ve İbnü'l-Arabî gibi büyük mutasavvıfların dillerinden dökülen ve zâhiren şeriata aykırı görünen 'şathiyât' (taşkın sözler) bahsi ele alınır. İmâm-ı Rabbânî, bu zatların kâfir veya zındık olmadığını, bilakis büyük veliler olduğunu hürmetle teslim eder. Onların bu sözleri söylemeleri, fena denizinde boğuldukları 'sekr' (manevi şuursuzluk) anında gerçekleşmiştir. Tıpkı Hz. Mûsâ'nın Tur dağında tecellî karşısında bayılması gibi, bu zatlar da ilâhî nurun galebesi altında kendi benliklerini unutmuş ve Hakk'ın lisanıyla konuşmuşlardır. Ancak İmâm-ı Rabbânî ekler: Onlar mazurdur fakat kendilerine uyulamaz. Uyulacak olanlar, sahv (manevi ayıklık) makamına eren ve ağızlarından şeriata aykırı tek bir lafız çıkmayan Hulefâ-yi Râşidîn ve sahabe meşrebindeki kâmil mürşidlerdir.

Ma'ârif-i Ledünniyye risalesi, İslâm tasavvufunun 'bâtınî anayasası' hüviyetindedir. Eser, keşfî bilgiyi başıboşluktan, sübjektif hezeyanlardan ve felsefî sapmalardan kurtararak Ehl-i Sünnet omurgasına bağlamıştır. İmâm-ı Rabbânî bu eseriyle, aklın bittiği yerde başlayan manevi tecrübenin de bir nizamı, bir hukuku ve bir miyarı olduğunu bütün dünyaya ilan etmiştir. Zât'ın tenzihi, sıfatların asıllığı, Hakîkat-i Kâ'be ve Hakîkat-i Kur'âniyye'nin yüceliği, cezbe ile sülûkun ahengi; Ma'ârif-i Ledünniyye'yi tasavvuf literatürünün aşılmaz zirvelerinden biri kılmıştır. Bu eser, kalbini ilâhî marifete açmak isteyen hakikat yolcuları için sönmez bir meşale, şaşmaz bir rehberdir.