İmâm el-Mâzerî: el-Mu'lim bi-Fevâ'idi Müslim, Sahîh-i Müslim'in İlk Şerhi, Mâlikî Fıkhı ve Kelâm Külliyâtı

İslâm Batı dünyasında (Mağrib ve Endülüs) mutlak olarak 'el-İmâm' (Önder / Rehber) unvanıyla anılan iki dev âlimden biri (diğeri İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî'dir) Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Ömer et-Temîmî el-Mâzerî'dir (453-536 / 1061-1141). Sicilya adasının güneybatısındaki Mazara (Mâzere) kasabasında asil bir Arap ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir.

Normanların Sicilya'yı istilası üzerine henüz çocuk yaşta ailesiyle birlikte Tunus sahilindeki Mehdiye (el-Mehdiyye) şehrine hicret etmiş, Zîrîler hânedanının ilim sarayında yetişmiştir. Ebü'l-Hasen el-Lahmî ve Abdülhamîd es-Sâiğ gibi büyük imamlardan ders alarak Mâlikî fıkhı, hadis, Eş'arî kelâmı, usûl-i fıkıh, tıp ve matematikte asrının zirvesine yerleşmiştir.

İmâm el-Mâzerî'nin dünya hadis literatürüne en büyük ve ölümsüz katkısı, el-Mu'lim bi-Fevâ'idi Müslim adlı abidevî şerhidir. Sahîh-i Buhârî üzerine daha önce Hattâbî ve İbn Battâl gibi âlimler tarafından şerhler yazılmışken, Sahîh-i Müslim asırlar boyunca müstakil bir şerhten mahrum kalmıştı. İslâm tarihinde bu muazzam eseri baştan sona şerh eden İLK müellif İmâm el-Mâzerî olmuştur.

Mâzerî Mehdiye Ulu Camii'nde Sahîh-i Müslim'i talebelerine takrir ederken, talebesi Ebû Ca'fer es-Sadafî ders notlarını tutmuş, hoca bu notları tashih ederek külliyât haline getirmiştir. Eserde müphem lafızlar açıklanmış, fıkhî hükümler istinbat edilmiş, mezheplerin ihtilafları nassların ışığında çözüme kavuşturulmuştur.

İmâm el-Mâzerî, Buhârî ile Müslim arasındaki metodolojik farkları en dakik şekilde ortaya koyan ilk hadis münekkididir. Ona göre Buhârî fıkıh ve istinbata (bab başlıklarındaki içtihatlara) ağırlık verirken; Müslim hadis metinlerinin varyantlarını (turuğu), lafız farklarını ve isnad inceliklerini bir araya toplamada eşsiz bir kurgu (tertîb) sergilemiştir.

Mâzerî, isnad tenkidinde râvîlerin mezhepleri, taassupları ve hıfz derecelerini Eş'arî mantığının epistemolojik ölçütleriyle değerlendirmiştir. Şâz ve muallel rivayetlerin illetlerini çözerken gösterdiği maharet, sonraki bütün hadis şârihleri için bir mektep olmuştur.

Fıkıh sahasında Mâzerî, Bağdat Mâlikî ekolünün reisi Kādî Abdülvehhâb'ın et-Telkīn adlı temel metnine yazdığı devasa Şerhu't-Telkīn ile Mâlikî mezhebinin Doğu ve Batı kollarını birleştirmiştir.

Eserde Mâlikî fıkhının 'Medine Ehlinin Ameli' (Amel-i Ehl-i Medîne), Maslahat-ı Mürsele, Sedd-i Zerâi' ve İstihsân delillerini aklî ve felsefî temellere oturtmuştur. İbn Rüşd el-Hafîd'in Bidâyetü'l-Müctehid'inde ve Halîl b. İshâk'ın meşhur Muhtasar'ında Mâzerî'nin tercihleri 'el-İmâm' adıyla nihai referans kabul edilmiştir.

İmâm el-Mâzerî, Kuzey Afrika'da Fâtımî Şiîliğinin ve Bâtınî akımların bıraktığı itikadî tahribatı onaran baş mimardır. Bâkıllânî çizgisindeki klasik Eş'arî kelâmını mükemmelen kavramış; aklın sınırları ile vahyin mutlaklığını ahenkle birleştiren Kitâbü'l-Îzâh fi'l-Usûl ve el-Kavlü'l-Cezm fî İhtilâfi'l-Eş'ariyye eserlerini kaleme almıştır.

Allah Teâlâ'nın sıfatları konusunda teşbih ve tecsîme (Tanrı'yı yaratılmışlara benzetmeye) şiddetle karşı çıkmış; nasslarda geçen müteşâbih ifadeleri Arap dilinin mecaz ve belagat kaideleri dairesinde tenzîhî tevil ile izah etmiştir. Aklı naklin hizmetkârı kılan bu tavır, Sünnî akîdenin Mağrib'deki kalesi olmuştur.

İmâm el-Mâzerî ile çağdaşı Hüccetü'l-İslâm İmâm Gazâlî arasındaki ilmî ilişki, İslâm düşünce tarihinin en edep dolu ve seviyeli münazaralarından biridir. Mâzerî, Gazâlî'nin dehasını ve zühdünü teslim etmekle birlikte, el-Mekşûf fî Tebdîdi'l-Havl (Korkuyu Dağıtmak İçin Perdenin Açılması) adlı risalesinde İhyâ'daki bazı zayıf hadisleri ve felsefî-tasavvufî terminolojiyi tenkit etmiştir.

Mâzerî, Gazâlî'nin felsefecileri reddederken onların mantık ve terimlerini aşırı derecede İslâmî ilimlerin içine taşıdığını, bunun avam nezdinde kafa karışıklığına yol açabileceğini ihtiyatla dile getirmiştir. Bu tenkit, düşmanca bir karalama değil; şeriatın nâzik sınırlarını koruma kaygısı güden pür ilmî bir istişaredir.

İmâm el-Mâzerî yalnızca bir din âlimi değil; aynı zamanda tıp teorisi ve pratik cerrahiyi derinlemesine bilen seçkin bir hekimdir. Talebeleri onun anatomi, farmakoloji ve mizaçlar teorisine tam bir vukûfiyeti olduğunu kaydeder. Mehdiye'de fakir hastaları ücretsiz tedavi eder, bizzat ilaç tertip ederdi.

Ancak hekimliğini asla bir kazanç kapısı yapmamış; 'Hekimlik bedenlerin, fıkıh ise ruhların ve ebedî hayatın tabâbetidir' diyerek iki ilmi birbiriyle meczetmiştir. Matematik ve cebirdeki üstün kabiliyeti sayesinde miras hukuku (ferâiz) hesaplamalarındaki en karmaşık düğümleri dakikalar içinde çözerdi.

Mâzerî'nin hayatı, İslâm medeniyetinin Sicilya'daki varlığının trajik bir şekilde sona erdiği döneme rastlar. Doğup büyüdüğü toprakların Norman kralı Roger tarafından işgal edilmesi, Mâzerî'nin ruhunda derin bir teessür bırakmıştır.

O, Mehdiye limanında Akdeniz'den gelen mültecilere kucak açmış, İslâmî şuurun ve kimliğin korunması için fetvalar vermiştir. İşgal altındaki topraklarda yaşayan Müslümanların ahkâmı ve cihad fıkhı üzerine yazdığı metinler, sömürge ve işgal tehdidi altındaki İslâm toplumları için rehber olmuştur.

İmâm el-Mâzerî'nin el-Mu'lim eseri, sonraki nesillerde muazzam bir şerh geleneği doğurmuştur. Büyük Endülüslü muhaddis Kādî İyâd b. Mûsâ, Mâzerî'nin eserini genişleterek İkmâlü'l-Mu'lim bi-Fevâ'idi Müslim adıyla tamamlamış; ardından Kurtubî (el-Müfhim) ve Nevevî (el-Minhâc) doğrudan Mâzerî'nin açtığı çığırı takip etmişlerdir.

Kādî İyâd Tertîbü'l-Medârik'inde hocası Mâzerî'yi 'Mağrib'de eşi benzeri bulunmayan, ilmi derya, zühdü dağ gibi muhterem bir imam' olarak tanıtır. Kurtuba Başkadısı İbn Rüşd el-Cedd de onun fetvalarını şeriatın miyarı saymıştır.

Hicrî 536 yılının Rebîülevvel ayında Mehdiye'de dâr-ı bekāya irtihal eden İmâm el-Mâzerî, arkasında İslâm kütüphanesinin en müstesna şaheserlerini bırakmıştır. Kabri asırlar boyunca ilim taliplerinin ve irfan ehlinin ziyaretgâhı olmuştur.

İmâm el-Mâzerî bize; hadis şerhçiliğinin kuru bir rivâyet nakli değil, yüksek bir fıkıh, felsefe ve kelâm idraki olduğunu öğretmiştir. O, Sicilya'nın hüznünü ilmin nûruyla aydınlatan, ümmetin aklını ve kalbini Sahîh Sünnet'in pınarıyla doyuran ebedî bir rehberdir.