İmam el-Beyhakî: Şu'abü'l-Îmân, İmanın Yetmiş Yedi Şubesi, Kalp Amelleri ve İrfan Külliyâtı

Hicrî beşinci asır, İslâm ilimler tarihinde klasik tedvin ve tahkik döneminin zirve noktasıdır. Bu devirde Horasan kıtası, hem hadis ilminin en titiz cerh ve ta'dil üstatlarını hem de Eş'arî kelâmının ve Şâfiî fıkhının en kudretli dimağlarını bağrında barındırıyordu. Bu havzanın tartışmasız kutup şahsiyetlerinden biri, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali el-Beyhakî'dir (ö. 458/1066).

Beyhak'ın Hüsrevcird köyünde doğan İmam Beyhakî, genç yaşta Nîşâbur, Merv, Bağdat, Kûfe ve Mekke ilim havzalarını dolaşarak devrinin en büyük muhaddislerinden dersler aldı. En mühim üstadı, meşhur el-Müstedrek müellifi Hâkim en-Nîsâbûrî idi. Beyhakî, rivayet zenginliğini olağanüstü bir fıkhî kavrayış ve kelâmî dirayetle birleştirerek İslâm kütüphanesine es-Sünenü'l-Kübrâ, Delâilü'n-Nübüvve, el-Esmâ ve's-Sıfât ve Şu'abü'l-Îmân gibi abidevi şaheserler kazandırdı.

İmamü'l-Haremeyn el-Cüveynî'nin: 'Şâfiî mezhebine mensup her âlimin Şâfiî'ye bir minnet borcu vardır; ancak Beyhakî müstesnadır, zira Şâfiî'nin ve mezhebinin Beyhakî'ye minnet borcu vardır; çünkü eserleriyle mezhebi ihya ve teyid etmiştir' şeklindeki meşhur şehadeti, onun ilmi vukufiyetinin büyüklüğünü resmeder.

İmam Beyhakî'nin Şu'abü'l-Îmân adlı eseri, Resûlullah Efendimiz'in (s.a.v.) şu meşhur hadis-i şerifinin tefsir ve tahkiki mahiyetindedir:

Beyhakî, bu hadisin peşine düşerek Kur'an-ı Kerîm ve Sünnet-i Seniyye süzgecinden geçen tam 77 müstakil iman şubesini tespit etmiş; her bir şubeyi ayetler, sahih hadisler, sahabe ve tâbiîn kavilleri ve büyük ariflerin hikmetleriyle ilmek ilmek dokumuştur. Eser, salt bir hadis derlemesi değil; bir müminin zihnî inancından kalbî hislerine, ahlaki tavırlarından toplumsal sorumluluklarına kadar uzanan kapsamlı bir İslami varoluş ve iman psikolojisi manifestosudur.

Eserin mimarisinde yetmiş yedi şube; kalbe ait inançlar ve haller, dile ait ikrarlar ve zikirler, bedene ve topluma ait ameller olmak üzere üç ana nehirde akarak bir tevhid deryasında birleşir.

Ehl-i Sünnet kelâmında iman aslen kalbin tasdiki olmakla birlikte, Beyhakî hadis imamlarının ve selef-i sâlihînin çizgisini takip ederek imanın kâmil manada meyve vermesini bu üç rüknün organik ahengine bağlar:

• Kalbî Tasdik ve İrfan: İmanın köküdür; şüphe götürmez yakîn, marifetullah ve sıdk burada yerleşir.
• Lisânî İkrar ve Şahadet: İmanın dışa vuran sedasıdır; kelime-i tevhid, zikrullah, dua, Kur'an tilaveti ve hakkı tebliğ.
• Bedenî ve Cevârih Amelleri: İmanın dalları ve meyveleridir; namaz, oruç, infak, cihad, sıla-i rahim, emanete riayet ve eziyeti defetmek.

Beyhakî, ağacın köksüz yaşayamayacağı gibi meyvesiz bir ağacın da noksan kalacağını vurgular. İmanın en alt derecesi olan 'yoldan bir dikeni kaldırmak' ile en üst derecesi olan 'kelime-i tevhid' arasında kurulan bu nebevi köprü, metafizik inanç ile gündelik ahlak arasındaki kopmaz bağı ispat eder.

Şu'abü'l-Îmân'ın en hacimli ve tesirli fasıllarını kalbe ait şubeler teşkil eder. Beyhakî, kalbi bedenin sultanı kabul eder ve organların ancak kalbin nuru veya zulmetiyle amel işleyeceğini belirtir. Kalp amellerinin başında Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve kadere iman gelir.

Bunun ardından ihlas şubesi gelir: Kulun yaptığı her amelde yalnızca Cenâb-ı Hakk'ın rızasını gözetmesi, nefsani menfaatleri ve halkın alkışını kalpten tasfiye etmesi. İhlasın zıddı olan riyâ, nifak ve ucb gibi kalp afetleri, hadislerin ışığında cerrahi bir hassasiyetle teşrih edilir.

Havf (Allah korkusu) ve Recâ (rahmet ümidi) dengesi, müminin iki kanadıdır. Beyhakî, korkunun ümitsizliğe (ye's), ümidin ise ilahi azaptan emin olmaya (emr-i mekr) dönüşmemesi için kalbin daima bu iki kutup arasında seyr ü sülûk etmesi gerektiğini hadislerle delillendirir.

İmanın dilde tecelli eden şubeleri, insanın kainatla ve Rabbiyle kurduğu sözlü irtibatın hudutlarını çizer. Birinci şube olan Kelime-i Tevhid'in lisanda daim kılınması, kalpteki yakîni besleyen en büyük gıdadır.

Beyhakî, Kur'an-ı Kerîm'i tertîl ile okumanın, ilim öğrenmenin ve insanlara öğretmenin, Peygamber Efendimiz'e (s.a.v.) salât ü selâm getirmenin imanın yüksek şubelerinden olduğunu açıklar. Ancak dilin bu nurani vazifelerinin yanı sıra korkunç afetleri de vardır.

Gıybet, iftira, yalan şahitlik, boş ve çirkin sözler konuşmak imanın nurunu söndüren lisan günahlarıdır. Beyhakî: 'Diline sahip olmayan kimsenin ameli zayi olur; zira kalp havuzuna dolan kirli suların ekserisi lisan oluğundan akar' ikazında bulunur.

Beden ile ifa edilen ibadetler, ruhun terbiyesi için zaruri olan cismani riyazetlerdir. Namazın tadîl-i erkân ve huşû ile ikamesi, orucun yalnızca mideyi değil bütün uzuvları günahlardan alıkoyması imanın ana gövdesini oluşturur.

Mali ibadetlerde ise Beyhakî zekatın yanı sıra nâfile sadakaların, cömertliğin ve israftan kaçınmanın önemine dikkat çeker. Servet, müminin nefsini tatmin aracı değil; yoksulun, yetimin ve muhtacın hakkının emanet edildiği ilahi bir mizan alanıdır.

Helal lokma arayışı, vücudun her bir zerresinin haramdan sakındırılması imanın en çetin şubelerinden biri olarak zikredilir. Beyhakî, haram lokma ile beslenen bir bedenden huşûlu ibadet ve saf bir dua sadır olamayacağını hadislerle ortaya koyar.

İslam imanı ferdi bir vicdan tatminiyle sınırlı kalamaz; bilakis sokakta, çarşıda, ailede ve devlette ahlaki bir nizam kurar. Şu'abü'l-Îmân'da yer alan içtimaî şubeler, cemiyetin manevi harcını oluşturur.

Anne-babaya ihsan, akrabalık bağlarını gözetmek (sıla-i rahim), komşuya ikram etmek, yetimi himaye etmek, köle ve hizmetçilere şefkatle muamele etmek imanın olmazsa olmaz şartlarındandır. Adaletle hükmetmek, tartıyı ve ölçüyü tastamam yapmak, emanete hıyanet etmemek toplumsal güvenin teminatıdır.

Yoldan eziyet veren şeyleri kaldırmak şubesi; çevre temizliğinden insanlara maddi ve manevi zarar verecek engelleri ortadan kaldırmaya kadar uzanan muazzam bir medeniyet ufkunu temsil eder.

Hadis-i şerifte hususi olarak zikredilen 'Hayâ imandan bir şubedir' hükmü, Beyhakî'nin eserinde müstakil bir felsefi ve irfani derinlikle işlenir. Hayâ, insanın çirkin bir şey yapmaktan veya ilahi huzurda mahcup düşmekten çekinerek nefsini dizginlemesidir.

İki türlü hayâ vardır:

• Fıtrî Hayâ: İnsanın yaratılışında var olan edep ve haya duygusudur.
• İktisâbî (İmanî) Hayâ: Kulun, Allah Teâlâ'nın her an kendisini gördüğünü, kalbinden geçenleri bildiğini idrak etmesiyle (ihsan şuuru) hasıl olan yüce hayâdır.

Beyhakî, hayânın hayrın tamamını getirdiğini, hayâ perdesi yırtılan bir kimseden ise her türlü kötülüğün beklenebileceğini belirtir. Hayâ, imanın elbisesi ve ziynetidir.

İmam Beyhakî, hadis rivayetindeki mutlak ehliyetinin yanı sıra Eş'arî kelâm mektebinin itikadî prensiplerini selefin nasslarıyla tahkim eden en büyük mütekellim-muhaddistir. el-Esmâ ve's-Sıfât ve Kitâbü'l-İ'tikād adlı eserlerinde olduğu gibi Şu'abü'l-Îmân'da da tenzih ilkesini tavizsiz savunur.

Cenâb-ı Hakk'ı mahlukata benzemekten (teşbih ve tecsîm), mekân ve cihet isnadından mutlak surette tenzih eder. Müteşâbih nasslar karşısında ya selefin 'bilâ-keyf ve bilâ-teşbîh' teslimiyet yolunu ya da lugat ve akla uygun tenzihî tevil yolunu tercih etmiştir.

Onun bu mutedil ve sağlam metodolojisi, Ehl-i Sünnet omurgasının Horasan'dan başlayarak bütün İslâm alemine sağlam bir zemin üzerinde yayılmasını temin etmiştir.

İmam Beyhakî'nin Şu'abü'l-Îmân'ı, kendisinden sonraki tasavvuf ve ahlak klasiklerinin ana membaı olmuştur. Çağdaşı Abdülkerîm el-Kuşeyrî ve talebeleri vasıtasıyla Nîşâbur irfan meclislerine girmiş; daha sonra İmam Gazâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'inde amel-i salih ve ahlak bölümlerinin omurgasını teşkil etmiştir.

İmam Nevevî, İbn Hacer el-Askalânî ve Süyûtî gibi devasa şarihler, hadislerde geçen 'imanın şubeleri' bahsini açıklarken Beyhakî'nin tasnifini nihai referans kabul etmişlerdir.

Şu'abü'l-Îmân, modern çağın parçalanmış, sadece lafızda veya ritüelde kalan iman telakkisine karşı; inancı, ameli, tefekkürü, ahlakı ve toplumsal adaleti birleştiren bir kâmil insan inşası haritasıdır. Bu haritayı takip eden mümin, yetmiş yedi basamaklı manevi bir mîrac ile rızâ-yı bâriye kanat açar.