İmâm Birgivî ve et-Tarîkatü'l-Muhammediyye: Sünnet-i Seniyye, Nefis Tezkiyesi ve İrfânî Ahlâk

FASIL I: Balıkesir'den Birgi'ye Bir İlim Çınarı: İmâm Birgivî'nin Hayatı ve Mücadelesi

Balıkesir'de dünyaya gelen ve küçük yaşta Kur'an-ı Kerîm'i hıfzedip zâhir ilimlerde parlayan Mehmed Birgivî, İstanbul'da devrin en büyük müderrislerinden ders almış ve mülâzemet rütbesine erişmiştir. Ancak o, dünyevî makam ve mansıpların nefse kurduğu tuzakları erkenden fark etmiş; İstanbul'un şatafatlı ulemâ muhitinden ayrılarak kendisini zühd, ibadet ve talebe yetiştirmeye vakfetmiştir.

II. Selim'in hocası Atâullah Efendi'nin İzmir'in Birgi kasabasında inşa ettirdiği dârülhadis ve medresenin başına geçen Birgivî, ömrünün sonuna kadar burada ilim neşretmiştir. Devlet erkânına yazdığı ikaz mektuplarında rüşvet, iltimas ve ehliyetsiz kişilere vazife verilmesi gibi toplumsal hastalıklara karşı pervasızca hakkı haykırmış; sultanlara karşı bile dürüstlük ve adaletten zerre kadar taviz vermemiştir.

FASIL II: et-Tarîkatü'l-Muhammediyye'nin Telif Sebebi ve Temel İlkeleri

İmâm Birgivî'nin şaheseri olan et-Tarîkatü'l-Muhammediyye ve's-Sîretü'l-Ahmediyye, İslâm ahlâk ve tasavvuf literatürünün zirve metinlerinden biridir. Eserin gayesi, hakiki tarikatın başka bir şey değil; bizzat Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sünnetine ittibâ etmek ve O'nun getirdiği şeriatı kalbî ihlasla yaşamak olduğunu ortaya koymaktır.

Birgivî eserini üç ana rükün üzerine kurar: Kitap ve Sünnet'e sımsıkı sarılmak, dinde sonradan ortaya çıkan bâtıl bid'atlerden ictinap etmek ve kalbi mânevî marazlardan (kibir, riyâ, haset, ucb vb.) arındırmaktır. Birgivî, zâhir şeriat hükümleri ile kalbî ahlâkın birbirinden ayrılamaz olduğunu; takvasız fıkhın kuru bir cedel, fıkıhsız tasavvufun ise mülhidlik doğuracağını kesin delillerle beyan eder.

FASIL III: Âfâtü'l-Lisân ve Dilin Felaketleri: Gıybet, Yalan ve Kibrin İlacı

et-Tarîkatü'l-Muhammediyye'nin en sarsıcı fasıllarından biri, dilin âfetlerine (âfâtü'l-lisân) ayrılmıştır. Birgivî, dilin küçücük bir et parçası olmasına rağmen insanın cennet veya cehenneme sürüklenmesinde en büyük vasıta olduğunu hatırlatır. Gıybet, koğuculuk (nemîme), iftira, yalan yere yemin, müminin kalbini kırma ve lüzumsuz boş laflar (mâlâya'nî) tek tek fıkhî ve ahlâkî tahlile tabi tutulur.

Birgivî, dili korumanın kalbi korumakla eşdeğer olduğunu; kalbinde ihlas ve tevazu bulunmayan bir kimsenin dilini günahtan zaptedemeyeceğini belirtir. Çare olarak ise sükûtu ihtiyar etmek, daima Hakk'ı zikretmek ve ancak hayır olanı konuşmak prensiplerini vaz' eder.

FASIL IV: Kalbî Hastalıkların Teşhisi: Ucb, Hased ve Hubb-i Dünyâ

İmâm Birgivî, manevi hekimlikte İmam Gazâlî'nin İhyâ geleneğini Osmanlı iklimine taşımıştır. Kalbin gizli hastalıkları olan ucb (kendi amelini beğenmek), kibir (kendini başkalarından üstün görmek), haset (başkasına verilen nimetin yok olmasını istemek) ve hubb-i dünyâ (dünya sevgisi ve makam hırsı) konularında eşsiz tahliller sunar.

Birgivî'ye göre bir müminin bin yıl ibadet edip de kalbinde zerre miktarı kibir veya ucb taşıması, o ibadetlerin bütün sevabını kül gibi savurmaya kâfidir. Bu marazların yegâne ilacı; kulun kendi aczini, günahlarını ve Allah'ın lütfu olmaksızın hiçbir hayra muktedir olamayacağını her an tefekkür etmesidir.

FASIL V: Tasavvuf ve Sünnet Münasebeti: Bâtıl Hurafeler ile Hakiki Zikir Ayrımı

İmâm Birgivî, bazı çevrelerce yanlış anlaşılarak tasavvuf düşmanı gibi gösterilmeye çalışılmışsa da; hakikatte o, tasavvufun bizzat kendisini değil, tasavvuf kisvesi altına sığınarak şeriatı çiğneyen bâtıl ve ibâhî cereyanları tenkit etmiştir. Birgivî, Cüneyd-i Bağdâdî, Abdülkâdir Geylânî ve Fudayl b. İyâz gibi hakiki sûfîleri en yüksek hürmetle yâd eder.

Onun mücadele ettiği zümre; haramları helal sayan, Kur'an ve Sünnet ahkâmını terk edip rüyalarla din inşa eden, para karşılığı zikir meclisi kuran ve halkın saf inancını sömüren sahtekârlardır. Birgivî'ye göre hakiki zikir ve rabıta, kalbi masivadan arındırıp Cenâb-ı Hakk'a yönelten, edep ve vakar içinde yapılan ibadettir.

FASIL VI: Birgivî Vasiyetnâmesi: Osmanlı Toplumunun İnanç ve Ahlâk Manifestosu

Birgivî Hazretleri'nin Türkçe olarak kaleme aldığı Vasiyetnâme (diğer adıyla Risâle-i Birgivî), asırlar boyu Osmanlı coğrafyasında evlerin, sıbyan mekteplerinin ve camilerin başucu kitabı olmuştur. Sade, tesirli ve samimi bir Türkçe ile yazılan bu eser; imanın esaslarından akaide, abdest ve namazdan helal kazanca kadar bir Müslümanın hayatını tanzim eden bütün temel hükümleri hülasa eder.

Osmanlı halkının dini doğrudan ve katıksız olarak öğrenmesinde Vasiyetnâme'nin rolü tartışılamaz büyüklüktedir. Kadızâdeliler ve Sivâsîler tartışmalarında dahi her iki tarafın hürmetle başvurduğu ortak bir başvuru kaynağı olmuştur.

FASIL VII: Zühd, Takva ve Helal Lokma: Medrese ile Tekke Arasındaki Vahdet

İmâm Birgivî'nin şahsî hayatı, zühd ve takvanın en müşahhas timsalidir. Maaşını ve hediyeleri dahi şüpheli görerek kabul etmeyen, Birgi'deki bağında bizzat çalışarak elinin emeğiyle geçinen Birgivî; helal lokma titizliğini manevi yükselişin vazgeçilmez şartı olarak görmüştür.

Ona göre mideye giren bir lokma haram veya şüpheli rızık, kalbin nurunu kırk gün söndürür; duaların icabetine engel olur. Birgivî, medresenin aklî ve fıkhî disiplini ile tekkenin kalbî samimiyetini kendi nefsinde tevhid ederek Osmanlı ulemâsına eşsiz bir numune-i imtisal bırakmıştır.

FASIL VIII: İmâm Birgivî'nin Asırları Aşan Mirası ve İslâm Ahlâkındaki Yeri

1573 yılında henüz elli yaşındayken vebâ salgınında dâr-ı bekâya irtihal eden İmâm Birgivî Hazretleri, Birgi'deki selviler altındaki mütevazı kabrinde yatmaktadır. Geride bıraktığı onlarca telif eser, yüzyıllar boyunca Şam'dan Kahire'ye, Saraybosna'dan Kazan'a kadar İslâm dünyasının dört bir yanına yayılmıştır.

Hâdimî'nin el-Berîkatü'l-Mahmûdiyye adlı devasa şerhi başta olmak üzere et-Tarîkatü'l-Muhammediyye üzerine onlarca şerh ve haşiye kaleme alınmıştır. İmâm Birgivî; dini zâhirî yozlaşmalardan, hurafelerden ve ahlâkî çöküntüden koruyarak Kur'an ve Sünnet'in saf pınarına yönelten büyük bir müceddid ve irfan kahramanı olarak gönüllerde yaşamaya devam etmektedir.