İmâm Birgivî: et-Tarîkatü'l-Muhammediyye ve Kalp Hastalıkları Tedavisi

Osmanlı Devleti'nin 16. yüzyılda (Kanûnî ve II. Selim devirleri) siyasi ve askeri bakımdan cihan hakimiyetine ulaştığı bir dönemde, cemiyetin ahlâkî, itikadî ve iktisadi bünyesindeki sarsıntıları görerek ömrünü Kur'an ve Sünnet'in ihyasına vakfeden en tavizsiz allâme Takıyyüddîn Muhammed b. Pîr Alî el-Birgivî'dir (ö. 981/1573). Balıkesir'de ilim ehli bir hanede dünyaya gelen Birgivî, ilk tahsilini babasından tamamladıktan sonra İstanbul'a gelerek devrin önde gelen müderrislerinden Ahîzâde Mehmed Efendi'nin rahle-i tedrisinde yetişti. Mülazemetini tamamlayıp medreselerde müderrisliğe başladı; fıkıh, mantık, Arap dili ve hadis ilimlerinde emsalsiz bir otorite haline geldi.

Ancak Birgivî, kuru bir medrese fıkhıyla yetinmeyip nefsini tezkiye etmek gayesiyle Bayramiyye ricâlinden Abdurrahman Karamânî'ye intisap ederek tasavvufî terbiye aldı. Daha sonra II. Selim'in hocası Atâullah Efendi'nin Ödemiş Birgi'de inşa ettirdiği medresenin başına geçti. Ömrünün sonuna kadar Birgi Dârülhadisi'nde talebe okuttu, bid'at ve hurafelere karşı fetvalar verdi, rüşvet ve haksız kazanca karşı devrin yöneticilerine mektuplar yazdı. Birgivî, ne tasavvufu bütünüyle reddeden bir zahir uleması ne de şeriat sınırlarını hiçe sayan bir ibâha taraftarıdır; o, tasavvufun özünün Resûlullah'ın (s.a.v.) ahlâkıyla ahlâklanmaktan ibaret olduğunu haykıran 'Sünnî-Zâhidâne Tasavvuf'un Osmanlı'daki en gür sesidir.

Birgivî'nin onlarca eseri arasında İslam dünyasında en çok istinsah edilen, üzerine Hâdimî ve Nablusî gibi dev isimlerce devasa şerhler yazılan başyapıtı 'et-Tarîkatü'l-Muhammediyye ve's-Sîretü'l-Ahmediyye'dir. Müellif, bu eseri kaleme alma gayesini mukaddimede açıkça beyan eder: Müslümanların Sünnet-i Seniyye yolundan uzaklaşarak amellerine bid'atler karıştırması, tarikat adı altında şeriatın çiğnenmesi ve ulemanın dünya menfaati peşinde koşması karşısında Resûl-i Ekrem'in (s.a.v.) hakiki yolunu harita gibi ortaya koymak.

Eser üç ana bölümden (bâb) müteşekkildir: Birinci bâb, Kitap ve Sünnet'e sımsıkı sarılmanın vücûbunu ve bid'atlerden sakınmanın zaruretini beyan eder. İkinci bâb, emredilen ve nehyedilen zâhirî fiilleri tahlil eder. Üçüncü ve en hacimli bâb ise kalbin afetlerini, ahlâkî reziletleri ve bunların mânevî tedavisini ele alır. Birgivî, 'Tarîkat' kavramını kurumsal bir dergâh silsilesinden ziyade, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) bizzat yaşadığı ve ashâbına tebliğ ettiği dosdoğru ahlâkî yaşam tarzı olarak tarif eder.

Birgivî, zâhir ile bâtını, fıkıh ile tasavvufu birbirinden ayıran yaklaşımlara şiddetle karşı çıkar. Ona göre şerîatsız bir hakîkat zındıklık, hakîkatsiz bir şerîat ise ruhsuz bir cesettir. et-Tarîkatü'l-Muhammediyye'de zâhirî amellerin (namaz, oruç, hac, zekât) makbuliyetinin bâtınî ihlâs ve huşû ile kaim olduğu vurgulanır.

Kalp niyetten gafil olduğunda uzuvların ibadeti bir alışkanlıktan öteye geçemez. Birgivî, tasavvufun gayesini nefsi tezkiye edip kalbi mâsivâdan arındırmak olarak belirler. Bu arınmanın yegâne ölçüsü ise Kur'an ve Sünnet'in muhkem naslarıdır. Şeriat terazisine vurulmayan hiçbir vecd, keşf ve ilham hüccet sayılamaz. Bu sebeple Birgivî'nin yolu, Gazzâlî'nin İhyâ'da çizdiği 'amel ve ahlâk tasavvufu'nun Osmanlı medrese-tekke muhitindeki en disiplinli temsilidir.

Birgivî'nin eserinin en muazzam ciheti, insan psikolojisinin ve mânevî tabiatının en gizli dehlizlerini teşrih etmesidir. Müellif, kalbin en tehlikeli helak edici illetlerini sırasıyla inceler: Kibir (tekebbür), kendini başkalarından üstün görmek ve hakkı inkâr etmektir. Birgivî, kibrin zâhirî sebeplerini ilim, ibadet, nesep, güzellik, kuvvet ve servet olarak yedi sınıfta toplar. En tehlikeli kibir ise 'âlim ve zâhidlerin kibri'dir; zira bu kimseler ibadetlerini bir imtiyaz vesilesi görerek halkı hakir görürler.

Ucb ise insanın kendi amelini ve faziletini beğenmesi, ameli kendisine lütfeden Hakk Teâlâ'yı unutup ameline güvenmesidir. Gurur ise batıl şeylere aldanıp dünyanın geçici süsleriyle kendini emniyette hissetmektir. Birgivî, ucb illetinin amellerin sevabını kökünden yaktığını, kibrin ise kalbi mühürleyip ilâhî rahmet kapılarını kapattığını âyet ve hadislerle şerh eder.

Birgivî, ibadetlerin içerisine sızan riyânın (başkalarına gösteriş yapma) 'şirk-i hafî' (gizli şirk) olduğunu hatırlatır. et-Tarîkatü'l-Muhammediyye'de riyânın mertebeleri kılcal damarlarına kadar ayrıştırılır: Kimi amelin aslından riyâ eder, kimi vasfından, kimi cemaat içindeki tavrından. İnsanın yalnızken kılmadığı huşûlu namazı başkaları gördüğünde kılması, vaaz ederken ağlaması, zikir çekerken sesini yükseltmesi riyânın en sinsi tezahürleridir.

Süm'a ise yapılan gizli bir hayrın sonradan başkaları duysun diye söz arasında zikredilmesidir. Birgivî, kalbi riyâdan kurtarmanın tek yolunun 'ihlâs-ı tâmme' olduğunu belirtir. İhlâs, amel ederken halkın övgüsü ile yergisini eşit görmek, amelin karşılığını yalnızca Cenâb-ı Hakk'tan beklemektir. Müellif, ihlâsın tahakkuku için amelleri mümkün mertebe gizlemenin ve nefsin gizli hazlarını sürekli murakabe etmenin zaruretini ortaya koyar.

et-Tarîkatü'l-Muhammediyye'nin ahlâkî tahlillerinde haset (çekememezlik) illeti geniş bir yer tutar. Birgivî, hasedi bir kimsedeki ilâhî nimetin yok olmasını temenni etmek olarak tarif eder. Gıbta (nimetin onda kalmasıyla birlikte kendisinde de olmasını istemek) caiz iken, haset doğrudan Allah'ın taksimatına ve takdirine itiraz anlamına gelir; dolayısıyla itikadî bir tehlikedir. 'Ateşin odunu yediği gibi haset de iyilikleri yer bitirir' hadisini şerh eden Birgivî, hasedin haset edeni helak ettiğini açıklar.

Bununla beraber dilin yirmi afetini sıralar: Gıybet, nemîme (koğuculuk, laf taşıma), yalan, bâtıla dalmak, lüzumsuz konuşmak (mâlâyânî), iftira ve müstehcen sözler. Gıybetin zinadan daha ağır bir kul hakkı olduğunu, tövbesinin ancak helallik almakla mümkün olacağını fıkhî ve ahlâkî kaidelerle beyan eder.

Birgivî, kalp hastalıklarını teşhis etmekle kalmaz; her bir illetin panzehirini (ilâc-ı şâfî) hem ilmî hem de amelî olarak vazeder. Manevi hastalıkların tedavisi iki kutupludur: Birincisi 'İlmî Tedavi', yani illetin dünya ve ahiretteki feci akıbetini akıl ve tefekkürle idrak etmek; ikincisi 'Amelî Tedavi', yani nefsin istediğinin tam zıddını icra etmektir.

Örneğin kibrin tedavisi için nefsi tevazua zorlamak, fakir ve kimsesizlerin hizmetinde bulunmak, çarşıdan eşyasını bizzat taşımak ve insanın bir damla sudan yaratılıp neticede bir leşe dönüşeceğini tefekkür etmektir. Cimriliğin ilacı cömertlik yapmak, malı infak etmektir. Riyânın ilacı gece namazlarını ve sadakaları en yakınlarından bile gizlemektir. Birgivî'ye göre bu mücadele, her müminin ölünceye kadar sürdürmekle mükellef olduğu 'Cihâd-ı Ekber'dir.

Birgivî'nin Osmanlı tarihindeki tartışmasız en yankı uyandıran cephesi, dinin aslına sonradan sokulan bid'atlere karşı tavizsiz tutumudur. Eserinde bid'ati, 'Dinde ashâb ve tâbiîn devrinde bulunmayıp sonradan ihdas edilen ve ibadet kastıyla yapılan her şey' olarak tarif eder. Ancak Birgivî, örfî ve dünyevî yeniliklerle dini tahrif eden bid'atleri birbirinden tefrik eder.

Özellikle kabirlerin mescid edinilmesi, türbelerde mum yakılması, ölülere para mukabili Kur'an okutulması, kabirlerin tavaf edilmesi, dinde delili olmayan zikir ve raks meclisleri gibi hususlarda devrin mutasavvıflarıyla sert polemiklere girmiştir. Birgivî, dinin safiyetini korumak için Sünnet'e zerre kadar tavizsiz bağlanmanın şart olduğunu savunur; bu yaklaşımı sonraki asırlarda Kadızâdeliler hareketine fikrî zemin teşkil etmiştir.

Birgivî, yalnızca bireysel nefs terbiyesini değil, cemiyetin iktisadi ve idari sıhhatini de tarikat-ı muhammediyye'nin ayrılmaz bir rüknü sayar. Eserinde ve meşhur 'İnkâzu'l-Hâlikîn' gibi risalelerinde devlette rüşvetin yaygınlaşmasını, kadılık ve müderrislik makamlarının parayla satılmasını en büyük toplumsal felaket olarak nitelendirir.

Devrin Şeyhülislâmı Ebüssuûd Efendi ile 'para vakıfları' ve faiz şüphesi taşıyan işlemler hususunda girdiği meşhur münakaşa, Birgivî'nin şeriatın iktisadi ilkelerindeki tavizsiz hassasiyetini gösterir. Birgivî'ye göre haram lokma ile beslenen bir bedenin ne namazı ne duası ne de sülûkü kabul görür; kalp tasfiyesi ancak helal lokma ile başlar.

Ömrünü 53 yaşında vebâ salgınında şehit olarak tamamlayan Birgivî, arkasında İslam ahlâk felsefesinin en tesirli metinlerini bıraktı. Vasiyetnâme'si (Birgivî Risalesi) asırlarca Osmanlı mekteplerinde çocukların ilk dinî ve ahlâkî ders kitabı olarak okutuldu. et-Tarîkatü'l-Muhammediyye üzerine Mehmed Hâdimî'nin yazdığı 'el-Berîkatü'l-Mahmûdiyye' ve Abdülganî en-Nablusî'nin kaleme aldığı 'el-Hadîkatü'n-Nediyye' adlı dev şerhler, eserin İslam dünyasındaki sarsılmaz itibarını tescil etti.

Bugünün modern insanı için Birgivî, nefsin gizli tuzaklarını (kibir, narsizm, gösteriş, haset) deşifre eden bir mânevî tabip; şeriatın berrak ölçüleriyle ahlâkî arınmayı birleştiren kâmil bir mürşittir. Birgi'nin ulu çınarları altındaki sade kabri, bugün de zühd, ihlâs ve istikâmet arayan gönüller için bir tefekkür makamıdır.