İdrîs-i Bitlisî ve Heşt Bihişt: Osmanlı Tarih Felsefesi, İrfanî Devlet Telakkisi ve İslâm Siyaset Ahlakı Külliyâtı

Mevlânâ Hakîmüddîn İdrîs b. Hüsâmeddîn Ali el-Bitlisî (v. 926/1520), Doğu Anadolu'nun kadim ilim havzası Bitlis'te dünyaya gelmiş; babası Şeyh Hüsâmeddîn Ali'nin Nurbahşiyye tasavvuf terbiyesinde yetişmiştir. Genç yaşta kelâm, tefsir, felsefe, matematik ve belâgat ilimlerinde allâme seviyesine erişen Bitlisî, ilk olarak Akkoyunlu Sultanı Yâkub Bey'in sarayında başmünşî ve sır kâtibi olarak görev yapmıştır. Akkoyunlu Devleti'nin dağılmasının ardından Sultan II. Bâyezid'in davetiyle İstanbul'a gelmiş; Osmanlı ilim ve devlet ricali tarafından hürmetle karşılanarak devletin resmî tarihini telif etmekle vazifelendirilmiştir. Bu intikal, yalnızca bir bürokratın yer değiştirmesi değil; Doğu İslâm dünyasının bin yıllık irfan, siyaset felsefesi ve münşeât zenginliğinin Osmanlı merkezî idaresine nakledilmesidir.

Sultan II. Bâyezid'in fermanıyla telifine başlanan Heşt Bihişt (Sekiz Cennet), ilk sekiz Osmanlı padişahının saltanat dönemlerini sekiz ayrı cennet katına (Bihişt) nispet ederek anlatan devasa bir tarih felsefesi şaheseridir. Eser, o dönemde İslâm dünyasının yüksek diplomasi, felsefe ve edebiyat dili olan Farsça'nın en zarif, ağdalı ve belâgatli üslubuyla kaleme alınmıştır. İdrîs-i Bitlisî, eseri kuru bir vak'anüvis kronolojisi olarak değil; kâinatın yaradılış gayesi, ilahi takdirin milletler üzerindeki tecellîleri ve ahlaki mükellefiyetler örgüsüyle inşa etmiştir. Her bir padişahın dönemi; o padişahın ruhanî şahsiyetine, ahlakî kemâlâtına ve ilahi kaderin Osmanlı Devleti'ne yüklediği cihanşümul nizama göre tasnif edilmiştir.

İdrîs-i Bitlisî'nin tarih metodolojisi, modern pozitivist tarihyazımının 'rastlantısal' veya 'sırf maddî menfaat' odaklı kısır izahlarını kökten aşar. Ona göre tarih (ilm-i târîh); Cenâb-ı Hakk'ın Esmâ-i Hüsnâ'sının zaman ve mekân aynasındaki fiilî tecellîgahıdır. Devletlerin kuruluşu, yükselişi veya inhitatı tesadüf eseri olmayıp; Kur'anî sünnetullâh kanunlarına (Âl-i İmrân 140: 'Biz o günleri insanlar arasında döndürür dururuz') sıkı sıkıya bağlıdır. Bu teleolojik (gayeci) tarih telakkisinde Osmanlı hânedanı; İslâm âlemini haçlı istilalarından, bâtınî fitnelerden ve tefrikadan korumak üzere 'Hakk'ın yeryüzündeki kılıcı' kılınmış muvahhid bir kalkan hükmündedir.

Heşt Bihişt'in en özgün mimari yapısı, eserin sekiz cennet mertebesine göre kurgulanmış olmasıdır: 1. Bihişt: Osmân Gâzî (Dârü's-Selâm / Adalet ve Fütüvvet tohumu), 2. Bihişt: Orhân Gâzî (Cennetü'l-Me'vâ / Nizam ve teşkilatlanma), 3. Bihişt: Murâd-ı Hüdâvendigâr (Cennetü'l-Huld / Şehadet ve gazâ kemâli), 4. Bihişt: Yıldırım Bâyezid (Cennetü'n-Naîm / Celâl ve sür'at imtihanı), 5. Bihişt: Çelebi Mehmed (Cennetü'l-Firdevs / Diriliş ve vahdet), 6. Bihişt: II. Murâd (Cennetü'l-Adn / Zühd, hilm ve tahttan feragat ahlakı), 7. Bihişt: Fâtih Sultan Mehmed (Cennetü'l-Karrâr / İlim, felsefe, İstanbul fethi ve cihan hâkimiyeti), 8. Bihişt: II. Bâyezid (Cennetü'l-Aliyye / Velâyet, takva, adalet ve nûrânî sükûnet). Bu kurgu, tarihi ruhanî bir miraç olarak takdim eder.

Bitlisî'nin siyaset felsefesinde 'Zıllullâh' (Allah'ın yeryüzündeki gölgesi) tabiri, keyfî bir teokratik mutlakıyet değil; dehşetli bir ahlaki ve hukuki sorumluluk makamıdır. Gölge, aslına tabidir; asla aslından bağımsız hareket edemez. Hükümdar ancak Cenâb-ı Hakk'ın 'el-Adl', 'er-Rahmân' ve 'el-Hakîm' isimlerini tebaasına adaletle yansıttığı müddetçe Zıllullâh vasfını korur. Şayet zulme meyleder, zayıfı ezdirir veya şeriat dairesinden saparsa; ilahi inayet ondan çekilir ve gölge zail olur. Bu sebeple sultanlık, nefis için bir debdebe değil; Cehennem çukurları üzerinden Sırat köprüsünü geçmek kadar nazik bir kulluk imtihanıdır.

İdrîs-i Bitlisî, Doğu İslâm felsefesinin en köklü devlet teorisi olan 'Dâire-i Adliyye'yi (Adalet Çemberi) Heşt Bihişt'te en mükemmel formülasyonuyla açıklar: 1. Adalet kâinatın nizamıdır; 2. Dünya bir bağdır, duvarı devlettir; 3. Devleti şeriat tutar; 4. Şeriata ancak padişah sahip çıkar; 5. Padişaha mülk lâzımdır; 6. Mülkü ordu toplar; 7. Orduyu mal besler; 8. Malı tebaa (reâyâ) üretir; 9. Tebaa ise ancak adaletle varlığını sürdürür. Bu sekiz rüknün birbirine zincirlendiği dairede bir halkanın kopması, bütün devlet mekanizmasının felce uğraması demektir. Adalet bu sebeple devletin 'ahlaki oksijeni'dir.

İdrîs-i Bitlisî, yalnızca bir masa başı müverrihi değil; devletin bekası için bizzat at üstünde diplomasi yürüten bir arif-bürokrattır. Yavuz Sultan Selim'in en güvendiği müşaviri olarak Çaldıran Seferi öncesinde ve sonrasında Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki Kürt ve Türkmen beylerini ikna etmiş; tek bir kılıç darbesi vurulmaksızın, karşılıklı adalet ve hürmet ahdiyle 25'i aşkın vilayet ve kaleyi Osmanlı idaresine bağlamıştır. Bu tarihi sulh, Osmanlı Devleti'nin doğu sınırlarını asırlarca sürecek sarsılmaz bir barış ve emniyet kuşağı haline getirmiştir.

Heşt Bihişt, yalnızca tarihçiler için değil; Fars edebiyatı ve münşeât (yüksek nesir) mektebi için de bir ders kitabıdır. Eserde her tarihi hadise, mesnevî tarzında yazılmış hikmetli beyitlerle, Kur'an âyetlerinin lâtif işaretleriyle ve hadis-i şeriflerin ruhuyla mühürlenmiştir. Bitlisî; Sa'dî-i Şîrâzî'nin ahlakını, Senâî'nin irfanını ve Nizâmî'nin destansı üslubunu tarihi hadiselerin içine nakşetmiştir. Bu sentez, Osmanlı bürokrat sınıfına 'edebiyat ile ahlakın birleştiği' muazzam bir lisan ve zihniyet aşılamıştır.

Bitlisî'nin tarih telakkisi, çağdaşı olan Floransalı Machiavelli'nin 'Devletin bekası için her türlü ahlaksızlık meşrudur' diyen seküler pragmatizminin tam zıddında yer alır. Bitlisî'ye göre ahlakı ve meşruiyeti çiğneyen devlet, bizzat kendi kuyusunu kazmaktadır. İbn Haldun'un 'tavırlar nazariyesi' ve 'asabiyet' teorisini ise irfani ve şer'i bir derinlikle tefsir eder; asabiyetin ancak ilahi nizamın ve peygamberi adaletin emrine girdiğinde 'fatih ve medeni bir kuvvete' dönüşebileceğini savunur.

Heşt Bihişt, 21. yüzyılın liyakatsizlik, kibir ve adalet buhranlarıyla boğuşan modern dünyasına ebedi bir fener tutmaktadır. Devlet idaresinin şahsi ikbal veya zümre menfaati için değil; 'Halkı yaşat ki devlet yaşasın' hikmetince tebaanın izzetini ve haklarını muhafaza etmek için bir emanet olduğunu haykırır. İdrîs-i Bitlisî'nin sekiz cenneti, yeryüzünde adaletle hükmedenlerin ahirette varacakları ebedi selamet menzillerinin şimdiden inşa edilen prototipleridir.