İbrâhim Gülşenî: Mânevî Mesnevîsi, Halvetî İrfanı ve Râznâme Külliyâtı

Aslen Azerbaycan'ın Berde kasabasından olan ve soyu Hz. Peygamber'e (s.a.v.) ulaşan Seyyid İbrâhim Gülşenî (v. 940/1534), Tebriz'de doğup yetişmiş büyük bir velî ve şairdir. İlk tahsilini zâhirî ilimlerde tamamlayarak Akkoyunlu sarayında hürmet görmüş, Uzun Hasan ve Sultan Yâkub nezdinde mühim vazifeler üstlenmiştir. Ancak gönlündeki ilâhî cezbe ateşi onu saltanat meclislerinden koparmış; Tebriz'de Halvetiyye meşâyıhından Dede Ömer Rûşenî'nin (v. 892/1487) dergâhına bende kılmıştır. Burada nefsini kırk yıl boyunca ağır riyazetler ve çilelerle terbiye ederek Halvetiyye'nin 'Gülşeniyye' şubesinin kurucu pîri olmuştur.

İbrâhim Gülşenî'nin mürşidi Dede Ömer Rûşenî ile karşılaşması, Şems-Mevlânâ buluşmasını andıran büyük bir manevî infilaktır. Rûşenî hazretleri, zâhirî ilimlerde allâme olan genç İbrâhim'e nazar ettiğinde, onun kalbindeki kabiliyeti görmüş ve 'Bizim bahçemize bir gül-i handân geldi' diyerek ona 'Gülşenî' mahlasını vermiştir. Gülşenî, mürşidinin hizmetinde nefsini eritmiş; kazandığı tevazu ve fenâ haliyle Halvetî seyr-i sülûkunun yedi nefis mertebesini (emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râziye, marziyye, kâmile) kemâle erdirmiştir.

İbrâhim Gülşenî'nin İslâm irfan edebiyatına armağan ettiği en muazzam eser, Farsça kaleme aldığı ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî'sine nazire olan 'Mânevî' adlı mesnevîsidir. Yaklaşık 40.000 beyitten müteşekkil olan bu devasa külliyât, Mesnevî ile aynı vezinde (Fâilâtün Fâilâtün Fâilün) yazılmış olup tasavvuf tarihinin en hacimli manzum irfan kaynaklarındandır. Eserde vahdet-i vücûd sırları, seyr-i sülûk âdâbı, peygamber kıssalarının bâtınî te'vili ve ilâhî aşkın mertebeleri eşsiz hikâyelerle şerh edilmiştir.

Gülşenî'nin diğer mühim mesnevîsi olan 'Râznâme', adından da anlaşılacağı üzere gayb âleminin, melekût tecellilerinin ve ilâhî sırların sembolik bir dille terennüm edildiği tasavvufî bir felsefe metnidir. Eserde aklın tükendiği yerde aşkın nasıl kılavuz olduğu, kalbin letâif mertebeleri ve fenâfillâh sırrına erişen sâlikin kâinattaki tecellileri nasıl 'bir tek Nûr' olarak temaşa ettiği yüksek bir edebî zevkle beyan edilir.

Gülşeniyye tarîkatının sülûk metodolojisinde zikir, kalbin her an Allah ile huzurda bulunması (hudûr) halidir. Gülşenî, cehrî (açık) zikir ile hafî (gizli) zikri mezcetmiştir. İnsanın göğsünde bulunan beş emr âlemi latifesi (Kalp, Ruh, Sır, Hafî, Ahfâ) zikr-i dâim ile arındırılır. Zikir esnasında 'Lâ ilâhe illallâh' kelime-i tevhidiyle nefsin putları yıkılır, 'İllallâh' ile kalbe vahdet nûru yerleştirilir. Zikir bir dil hareketi değil, bütün zerrelerin feryadıdır.

Gülşenî irfanında sülûk iki kanatlıdır: Gayret (sülûk) ve Cezbe (inâyet). Sırf riyazetle menzile varılamaz; ilâhî bir muhabbet cezbı gerekir. Sâlik önce 'fenâ fi'ş-şeyh' ile egosunu mürşidinin manevî varlığında eritir; ardından 'fenâ fi'r-resûl' ile Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ahlâkına bürünür; nihayet 'fenâ fillâh' makamında kendi izafî varlığından soyunarak Hakk'ın bekāsıyla bâkî olur (Bekâ billâh).

Gülşenî, İbnü'l-Arabî'nin ontolojik vahdet-i vücûd felsefesini, kâmil bir tevhîd idrakiyle şiirleştirmiştir. Ona göre kâinatta Hak'tan gayrı hakikî bir mevcûd yoktur; cümle eşya O'nun esmâ ve sıfâtının tecellî aynasıdır. Ancak bu idrak, şeriatın sınırlarını aşındıran bir laubalilik değil; her zerrede Hakk'ın tecellisini müşahede edip mahlûkata şefkatle muamele etme ahlâkıdır (Vahdet-i Şuhûd).

Safevî baskısı ve Şah İsmâil'in Ehl-i Sünnet âlimlerine yönelik tazyikleri sebebiyle Tebriz ve Diyarbekir'den ayrılmak zorunda kalan Gülşenî, Kahire'ye hicret etmiştir. Burada Memlükler ve ardından Yavuz Sultan Selim'in Mısır'ı fethiyle Osmanlı idaresinde muazzam bir hürmet görmüştür. Kahire'de kurduğu 'Kubbetü'l-Gülşenî' (Gülşenî Asitânesi), asırlar boyunca Mısır, Anadolu ve Balkanlar'dan gelen binlerce dervişin, âlimin ve şairin irfan ocağı olmuştur.

Halvetî-Gülşenî tekkelerinde icra edilen 'Devrân-ı Gülşenî', semâ ve rûhânî mûsikî ile birleşen bir cehd ve vecd meclisidir. Dervişler halka halinde dönerken çekilen tevhîd ve okunan Gülşenî ilâhîleri, nefsin kesâfetini yakarak rûhu latifleştirir. Gülşenî, mûsikînin ve nağmelerin insanın elest bezmindeki 'Elestü bi-Rabbiküm' hitabını hatırlatan semavî bir şifâ olduğunu beyan etmiştir.

İbrâhim Gülşenî, sadece büyük bir pîr değil, Farsça ve Türkçe divanları olan kudretli bir şairdir. Şiirlerinde Nesîmî'nin coşkusu, Mevlânâ'nın vecdi ve Yûnus Emre'nin sadeliği harmanlanmıştır. Gülşeniyye ekolü; Hayretî, Şâhidî, Usûlî gibi divan şairlerini derinden etkilemiş; Mısır'da Türk-İslâm kültürünün ve Türkçe'nin asırlarca yaşamasını sağlayan en mühim manevî kale vazifesi görmüştür.