İbrâhim Gülşenî: Gülşeniyye İrfânı, Mânevî ve Râz-nâme Külliyâtı

FASIL I: Diyar-ı Bekr'den Tebriz'e: İbrâhim Gülşenî'nin Doğumu ve İlim Çevresi

Gülşeniyye tarikatının müessisi olan İbrâhim b. Muhammed b. Ali el-Âmidî, 846 (1442) yılında Diyar-ı Bekr (Âmid / bugünkü Diyarbakır) vilâyetinde köklü bir aileye mensup olarak dünyaya gelmiştir. Babası emîrân zümresinden olup çocuk yaşta yetim kalan İbrâhim, amcası Seyyid Ali Efendi'nin himayesinde mükemmel bir ilim ve edebiyat terbiyesi almıştır. Henüz genç yaşta tefsir, hadis, fıkıh, mantık ve bilhassa Arap ve Fars edebiyatlarında üstün bir dirâyet göstermiştir.

Akkoyunlu Devleti'nin başkenti Tebriz'e intikal eden İbrâhim, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın meclisinde başkadılık ve divan münşîliği gibi en yüksek devlet makamlarına aday gösterilmiş; ancak dünya saltanatının fâni cazibesini elinin tersiyle iterek hakikat arayışına yönelmiştir.

FASIL II: Dede Ömer Rûşenî'ye Bîat ve "Gülşenî" Mahlasının Verilişi

İbrâhim'in manevi dönüşümü, Halvetiyye'nin Rûşeniyye kolu piri meşhur ârif Dede Ömer Rûşenî hazretlerine intisabıyla gerçekleşmiştir. Tebriz'de Rûşenî dergâhına dahil olan İbrâhim, bütün makam ve servet alakasını terk ederek şeyhinin kapısında dervişlik hırkasını giymiştir. Şeyhi onun üstün kabiliyetini ve kalbî saflığını görerek ona hususi bir ihtimam göstermiştir.

Bir gün şeyhiyle birlikte gezerken, bağ ve bostanların gülleri arasında dervişinin yüzündeki ilâhî nûru müşâhede eden Dede Ömer Rûşenî: "İbrâhim'im! Sen bir gül bahçesisin, bizim Gülşen'imizsin!" diyerek ona Gülşenî mahlasını lütfetmiş ve hilafet tacını giydirmiştir.

FASIL III: Akkoyunlu Sultanları ve Şah İsmail Döneminde İrfan ve İtidal Mücadelesi

Tebriz ve Azerbaycan havalisinde Safevî Şah İsmail'in iktidara gelmesi ve Şiîliği zorla yayma politikası, Sünnî ulemâ ve mutasavvıflar için büyük bir imtihan dönemini başlatmıştır. Şah İsmail, İbrâhim Gülşenî'nin halk nezdindeki muazzam nüfuzunu bildiğinden onu kendi tarafına çekmek istemiş, lakin Gülşenî hazretleri Ehl-i Sünnet akidesinden ve irfânî istikametten zerre kadar taviz vermemiştir.

Gülşenî, dervişlerinin ve müridlerinin can emniyetini muhafaza etmek ve ilâhî hakikati serbestçe neşretmek gayesiyle vatanını terk ederek Diyarbakır üzerinden Mısır memleketine hicret etme kararı almıştır.

FASIL IV: Mısır'a Hicret: Kahire Bâbüz-Züveyle'de Kubbetü'l-Mustafâ Dergâhı

910 (1504) senesinde Kahire'ye varan İbrâhim Gülşenî, Memlûk Sultanı Kansu Gavri devrinde hürmetle karşılanmış; Kahire'nin meşhur Bâbüz-Züveyle kapısı civarında kendi adına muazzam bir zâviye ve türbe (Kubbetü'l-Gülşenî) inşa edilmiştir. Mısır'ın fethiyle birlikte Yavuz Sultan Selim Han Kahire'ye girdiğinde, ilk ziyaret ettiği zevâtın başında İbrâhim Gülşenî gelmektedir.

Yavuz Sultan Selim Han, Gülşenî'nin meclisindeki ledünnî derinliğe ve celâdet-i maneviyyeye hayran kalmış; padişahın kendisine sunduğu binlerce altınlık ihsanları şeyh derhal şehrin fukarasına dağıttırmıştır.

FASIL V: Kırk Bin Beyitlik Şaheser: Mânevî ve Mesnevî-i Ma'nevî ile Mukayesesi

İbrâhim Gülşenî'nin tasavvuf edebiyatı tarihindeki en abidevî eseri, Farsça kaleme aldığı yaklaşık 40.000 beyitlik devasa mesnevisi Mânevî'dir. Hz. Mevlânâ'nın 25.600 beyitlik Mesnevî-i Şerîf'inin vezninde (fâilâtün fâilâtün fâilün) yazılan bu eser, İslâm irfanında Mesnevî'ye nazire olarak vücuda getirilmiş en hacimli ve en derin tefekkür hazinesidir.

Gülşenî, Mânevî'sinde Vahdet-i Vücûd akidesini, seyr u sülûk makamlarını, peygamberlerin ve velîlerin bâtınî hikmetlerini akıcı bir üslupla, enfes kıssalar ve remizlerle şerh etmiştir. Eser, Kahire'den İstanbul'a kadar bütün Osmanlı medrese ve tekke çevrelerinde hayranlıkla okunmuştur.

FASIL VI: Râz-nâme ve Kenzü'l-Cevâhir: Hakîkat-i Muhammediyye ve Vahdet Sırları

Gülşenî'nin diğer mühim eserleri arasında Türkçe manzum Râz-nâme ve Arapça kaleme aldığı Kenzü'l-Cevâhir yer alır. Râz-nâme'de varlığın tekliği (Vahdet), Hakk'ın tecellî mertebeleri, Hakîkat-i Muhammediyye'nin evrensel nüvesi ve insanın ahsen-i takvîm sırrı sade fakat sarsıcı bir dille anlatılmıştır.

"Kenz-i mahfî nûrudur âlem temâm / Ol nûrun mazharıdır her hâs ü âm / Cümle bir zâttır velî esmâ hezâr / Birlik içre gör nice nakş u nigâr."

FASIL VII: Kanuni Sultan Süleyman Devrinde İstanbul Ziyareti ve İftiraların Çöküşü

934 (1528) yılında Mısır Beylerbeyi ve bazı hasetçilerin, "Gülşenî etrafına yüz binlerce mürid topladı, saltanata kastedecek" şeklindeki iftiraları üzerine Kanuni Sultan Süleyman Han, İbrâhim Gülşenî'yi tahkikat maksadıyla İstanbul'a davet etmiştir. Yaşı seksenin üzerinde olan pîr, vakur bir edayla İstanbul'a gelmiş ve At Meydanı'ndaki İbrâhim Paşa Sarayı'nda bizzat Şeyhülislâm İbn Kemâl Paşa ve Padişah huzurunda ilmî münazaralara girmiştir.

Gülşenî'nin sergilediği muazzam fıkhî vukûfiyet, tevhiddeki sarsılmaz hakikat ve zâhidâne duruş karşısında İbn Kemâl Paşa hayran kalmış; Kanuni Sultan Süleyman Han ise padişahlık tahtından inip şeyhin elini öperek özür dilemiş ve ona sonsuz hürmet göstermiştir.

FASIL VIII: Gülşeniyye Ayin ve Edebi: Gülbâng-ı Rûşenî ve Devrân Usûlü

Gülşeniyye tarikatında zikir, Halvetî usûlünde cehrî (açık) ve kıyâmî devrân ile icra edilir. Zikir esnasında okunan hususi Gülbâng-ı Rûşenî ve Gülşenî'nin kendi ilâhileri, müridlerin kalbinde derin bir aşk-ı ilâhî ateşi tutuştururdu. Gülşenî zikrinde dervişler, ney ve kudüm eşliğinde kainatın dönüşüne iştirak ederlerdi.

FASIL IX: Arap, Fars ve Türk Dillerinde Edebî Vücud: Şiir ve Dîvân İrfânı

İbrâhim Gülşenî, İslâm dünyasında üç dilde de (Arapça, Farsça ve Türkçe) divan sahibi olan nâdir mutasavvıflardandır. Türkçe Dîvânı'nda Yunus Emre'nin sade ve yakıcı aşk lisanı, Farsça şiirlerinde Hâfız-ı Şirâzî ve Mevlânâ'nın zarafeti, Arapça kasidelerinde ise İbnü'l-Fârız'ın ilâhî sarhoşluğu parıldar.

FASIL X: İbrâhim Gülşenî'nin Mirası: Mısır, Anadolu ve Balkanlar'da Gülşenî Dergâhları

940 (1534) senesinde Kahire'deki tekkesinde doksanı aşmış bir yaşta vuslata eren Pîr İbrâhim Gülşenî hazretleri, geride Mısır'dan İstanbul'a, Edirne'den Diyarbakır ve Saraybosna'ya uzanan muazzam bir irfân ağı bırakmıştır. Halifesi oğlu Ahmed Hayâlî ve meşhur Hasan Sezâî gibi zirveler vasıtasıyla Gülşeniyye, Osmanlı kültür ve tasavvuf hayatının en zarif gülistanı olmuştur.