İbrâhim el-Halebî: Mülteka'l-Ebhur, Osmanlı Fıkhının Kanunnâmesi, Halebî-i Kebîr ve Takvâ Fıkhı Külliyâtı

Hicrî 866 (miladî 1462) civarında Suriye'nin kadim ilim ve ticaret merkezi Halep'te dünyaya gelen Burhâneddin İbrâhim b. Muhammed b. İbrâhim el-Halebî; Hanefî fıkhını kodifiye eden, Osmanlı Devleti'nin adlî ve medrese nizamını asırlar boyunca şekillendiren en velûd fukahâdandır. İlk tahsilini Halep'te devrin allâmelerinden ikmal eden İbrâhim el-Halebî, daha sonra ilmin diğer büyük başkenti Memlük Kahiresi'ne geçmiş; burada Şemseddin es-Sehâvî, Celâleddin es-Süyûtî ve Kādî Zekeriyyâ el-Ensârî gibi devasa şahsiyetlerin ders halkalarında hadis, tefsir, kırâat, lügat ve fıkıh meclislerine iştirak etmiştir.

Kahire'deki tahsilinin ardından Şam ve Halep'te bir müddet müderrislik ve kadılık vazifelerinde bulunan Halebî, Yavuz Sultan Selim'in Mısır ve Suriye seferi akabinde Osmanlı payitahtı Kostantiniyye'ye (İstanbul) intikal etmiştir. Fâtih Camii ve Medreseleri civarında ikamet etmiş, bilhassa Dârülhadis ve Sultan Mehmed Camii kürsülerinde dersler takrir etmiştir. Kanûnî Sultan Süleyman devrinin altın çağında ulemanın hürmet ve itimadını kazanmış, devrin Şeyhülislâmı İbn Kemâl Paşa ve ardından Ebüssuûd Efendi ile ilmî müzakerelerde bulunmuştur.

İbrâhim el-Halebî, 956 (1549) senesinde doksanı aşkın bir ömür sürerek İstanbul'da vefat etmiş ve Edirnekapı dışındaki kabristana sırlanmıştır. Onun hayatı, bir zâhidin takvâsı ile bir kanun koyucunun dakikliğini şahsında mezceden kâmil bir Osmanlı âlimi timsalidir.

İbrâhim el-Halebî'nin İslâm hukuk tarihindeki ismini ölümsüz kılan şaheseri Mülteka'l-Ebhur (Denizlerin Kavuştuğu Yer / Buluşma Noktası) isimli eseridir. Hanefî mezhebinde yüzyıllardır muteber kabul edilen dört temel metin (Mütûn-ı Erbaa: Ebü'l-Hüseyin el-Kudûrî'nin Muhtasar'ı, Ebü'l-Fazl el-Mevsılî'nin el-Muhtâr'ı, Ebü'l-Berekât en-Nesefî'nin Kenzü'd-Dekāik'ı ve Tâcüşşerîa'nın Vikāyetü'r-Rivâye'si) fıkıh meselelerinde mezhebin ana omurgasını teşkil ediyordu.

Halebî, bu dört ana eserdeki hükümleri, ayrıca Mergīnânî'nin el-Hidâye'si ile Sadrüşşerîa'nın el-Vikāye şerhini satır satır taramış; ihtilaflı meseleleri ayıklayarak tek bir mizan altında birleştirmiştir. Eserine 'Mülteka'l-Ebhur' adını vermesi, bu dört fıkıh ummanının aynı mecrada cem olmasından ileri gelir. Müellif, mezhep imamları (İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe, İmâm Ebû Yûsuf ve İmâm Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî) arasındaki içtihadî görüş ayrılıklarında en sahih ve fetvaya en layık (el-esahh, el-evceh) olanı zarif remizlerle tespit etmiştir.

Metnin üslûbu fevkalade duru, veciz, mantıkî ve kanun maddesi formundadır. Gereksiz cedelî tartışmalardan arındırılmış olması, eseri sadece medrese talebeleri için bir ders kitabı değil; bizzat mahkeme kadıları için bir içtihat ve hüküm kılavuzu haline getirmiştir.

Osmanlı Devleti'nin klasik ve teceddüt çağlarında Mülteka'l-Ebhur, devletin adeta yarı resmî medenî kanunu hüviyetini kazanmıştır. Kanûnî Sultan Süleyman devrinden itibaren kadılara gönderilen ferman ve beratlarda, 'hükümlerin Hanefî mezhebinin mu'temed görüşlerine ve bilhassa Mülteka metnine muvafık olarak verilmesi' emredilmiştir.

Rumeli'den Yemen'e, Kırım'dan Cezayir'e kadar Osmanlı coğrafyasındaki binlerce şer'iyye mahkemesinde kadılar, dava zabıtlarında Mülteka'nın ibarelerine atıfta bulunarak hüküm inşa etmişlerdir. Eser; ibâdât, münâkehât, muâmelât, ukūbât, ferâiz ve kazâ bahislerini tam bir adalet hendesesiyle ihata eder.

XIX. yüzyılda Ahmed Cevdet Paşa riyasetinde hazırlanan İslâm dünyasının ilk modern medenî kanunu Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye tedvin edilirken, komisyonun en temel başvuru ve müracaat kaynağı yine Mülteka ve onun şerhleri olmuştur. Üç buçuk asır boyunca bir imparatorluğun adalet terazisini dengede tutan bu eser, fıkhın cemiyet hayatına tatbikindeki en mükemmel numunedir.

İbrâhim el-Halebî'nin fıkıh sahasındaki ikinci şaheseri, halk arasında Halebî-i Kebîr (Büyük Halebî) olarak bilinen Gunyetü'l-Mütemellî fî Şerhi Münyeti'l-Musallî isimli muazzam eseridir. Sedîdüddin el-Kâşgarî'nin Hanefî mezhebinde namaz ahkâmını özetleyen Münyetü'l-Musallî adlı eserine yazılmış en mufassal ve derin şerhtir.

Halebî-i Kebîr, namazı sadece şeklî birtakım rükün ve kıraatlerden ibaret görmez; taharetten tekbîre, kıyamdan secdeye kadar her bir hareketin zâhirî farzlarını, vâciplerini, sünnet ve edeplerini izah ederken bâtınî huşû ve kalbî huzurun şartlarını nakşeder. Eserde abdestin suları, necasetlerin nevileri, setr-i avret incelikleri, sehiv secdesi kaideleri ve cemaat ruhu kılı kırk yaran bir tahkikle serdedilir.

Müellif, hadis-i şeriflerin sıhhat derecelerini tek tek tahlil etmiş, fukahânın incelikli ihtilaflarını aktarırken namaz kılan kulun Allah'ın huzurundaki 'Mirac' hakikatini zedeleyecek her türlü gaflet ve vesveseyi defedecek fıkhî ve ahlâkî reçeteler sunmuştur.

Halebî-i Kebîr'in hacimli ve ilmî derinliğinin yüksek olması sebebiyle müellif İbrâhim el-Halebî, eseri bizzat kısaltarak talebeler ve avam-ı nâs için Muhtasaru Gunyeti'l-Mütemellî (halk arasındaki adıyla Halebî-i Sagīr / Küçük Halebî) kitabını vücuda getirmiştir.

Halebî-i Sagīr, Osmanlı coğrafyasında her evde, her medresede ve cami dershanesinde asırlarca başucu kitabı olmuştur. Osmanlı tebaasının namazını, orucunu ve taharetini doğru ve noksansız öğrenmesinde bu eserin rolü hiçbir kitapla kıyaslanamaz. Matbaanın İslâm dünyasına girişinden sonra yüzlerce defa basılan Halebî-i Sagīr, Osmanlı ulemasının 'ilm-i hâl' (kişinin dinî vazifelerini bilmesi) anlayışının zirve metnidir.

Kitap, en girift fıkıh meselelerini sade, anlaşılır ve şüpheye yer bırakmayacak bir berraklıkla aktarır. Namazı bozan ve bozmayan haller, mekruhlar, tadîl-i erkânın fıkhî bağlayıcılığı bu muhtasar eserde öylesine veciz formüle edilmiştir ki talebeler metni kolaylıkla ezberleyebilmiştir.

İbrâhim el-Halebî'nin fıkıh anlayışı, katı bir lafızcılık veya mekanik bir şekilcilikten fersah fersah uzaktır. O, fıkhın zâhirî kalıplarını kalbin takvâsı ile tahkim eden bir 'fakîh-i zâhid'dir. Halebî'ye göre namazda bedenin kıbleye dönmesi farz olduğu gibi, kalbin mâsivâdan yüz çevirip Zât-ı Zülcelâl'e yönelmesi de ibadetin ruhudur.

Eserlerinde azîmet (zor ve faziletli olanı tercih) ile ruhsat (şer'î kolaylıklardan istifade) arasındaki hassas dengeyi muhafaza eder. Dinde aşırılığa (gulüvv) kaçıp vesveseye kapılanları fıkhî ölçülerle teskin ederken; ibadetleri hafife alan, tadîl-i erkânı terk eden gevşeklik ehlini de şeriatın şiddetli tehditleriyle ikaz eder.

Secdenin hakikati nefsin kibrini ayaklar altına almaktır; rükû, izzetin yalnızca Allah'a ait olduğunu itiraftır; Fâtiha kıraati ise kul ile Rabbi arasındaki ezelî ahdin her rekâtta yenilenmesidir. Halebî'nin kaleminde fıkıh, kulun Rabbine vuslat yollarını tanzim eden mukaddes bir haritaya dönüşür.

İbrâhim el-Halebî, kendi devrinde bazı tarikat çevrelerinde türeyen ve şer'î sınırlardan sapan bid'atlara karşı tavizsiz bir tavır koymuştur. Kaleme aldığı er-Rahs ve'l-Vaks li-Müstahılli'r-Raks ve Ni'metü'z-Zerî'a fî Nusreti'ş-Şerî'a isimli risalelerinde, zikir esnasında vecd kisvesi altında raks edenleri, semâı gayrimeşru bir eğlenceye dönüştürenleri ve ibâhiyye bataklığına düşenleri fıkhî hüccetlerle tenkit etmiştir.

Ancak Halebî'nin bu tenkitleri asla tasavvufun ve seyr ü sülûkün aslına yönelik bir inkâr değildir. Bilakis o, Cüneyd-i Bağdâdî, Abdülkadir Geylânî ve İmâm-ı Rabbânî çizgisinde; 'kitap ve sünnet mizanına vurulmayan her hal batıldır' ilkesini müdafaa etmiştir. Halebî, hakiki mutasavvıfları hürmetle yâd ederken, şeriatın hudutlarını çiğneyen sahte dervişlerin hem toplumu hem de tasavvufun asaletini ifsat ettiğini haykırmıştır.

Bu sebeple Osmanlı ilim muhitlerinde Halebî, 'Şeriatın keskin kılıcı, Ehl-i Sünnet'in vekar abidesi' olarak vasıflandırılmış; devlet ricâli ve halk nezdinde derin bir hürmet görmüştür.

Hanefî mezhebi, asırlar boyunca dünyanın en geniş coğrafyalarında tatbik edildiği için binlerce meselede farklı rivayet ve içtihatlar tevellüt etmiştir. Bir hâkim veya müftü için en çetin imtihan; Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf, Muhammed ve Züfer'in görüşleri ile sonraki asırlarda yetişen meşâyihin fetvaları arasında hangisinin tercih edileceğini bilmektir.

İbrâhim el-Halebî, Mülteka'da Hanefî tabakat literatürünün en sağlam hiyerarşisini kurmuştur. Müellif; Zâhirü'r-Rivâye (İmâm Muhammed'in altı temel eseri: el-Asl, el-Câmiu's-Sagīr, el-Câmiu'l-Kebîr, ez-Ziyâdât, es-Siyeru's-Sagīr, es-Siyeru'l-Kebîr) metinlerini daima esas kabul etmiş; Nevâdir ve Vâkıât nevinden gelen zayıf rivayetleri ayıklamıştır.

İhtilaflı meselelerde önce fetvaya esas olan görüşü açıkça zikreder; eğer diğer mezhep imamlarının delili kuvvetliyse bunu 'kīle' (denildi ki) veya 've aleyhi'l-fetvâ' remizleriyle tasnif eder. Bu ilmî disiplin, Mülteka'yı kargaşadan uzak, her hükmü şeffaf ve bağlayıcı bir hukuk anayasası kılmıştır.

Mülteka'l-Ebhur'un telifinden sonra Osmanlı ilim dünyası bu metin etrafında muazzam bir şerh ve hâşiye kütüphanesi inşa etmiştir. Bu şerhlerin başında, Gelibolulu Abdurrahman b. Muhammed b. Süleyman (Dâmâd Efendi / Şeyhîzâde, ö. 1078/1667) tarafından kaleme alınan Mecma'u'l-Enhur fî Şerhi Mülteka'l-Ebhur gelir.

Dâmâd Efendi, Halebî'nin veciz ifadelerini genişletmiş, delillerini zikretmiş ve Osmanlı örfî hukukunun şer'î hukukla telif edildiği fetvaları esere dercetmiştir. Dâmâd'ın eseri medreselerde 'Dâmâd' adıyla maruf olmuş ve Mülteka ile birlikte ikiz bir külliyât teşkil etmiştir.

Ayrıca Alâeddin el-Haskefî'nin Dürrü'l-Müntekā'sı ve daha nice Osmanlı allâmesinin kaleme aldığı tahrirât, Mülteka'yı Hanefî mezhebinin en zengin tefsir ve tatbikat havzası haline getirmiştir. İbn Âbidîn dahi Reddü'l-Muhtâr'ında Mülteka ve şerhlerini en yüksek hüccetlerden biri olarak telakki etmiştir.

İbrâhim el-Halebî, İslâm hukuk tarihinde dağınık içtihatları tek bir nizama bağlayan, fıkhî hükümleri kanun dilinin berraklığıyla buluşturan ve bunu yaparken takvâ ve ibadet ahlâkını asla feda etmeyen bir tecdid önderidir. Onun mirası, kuru bir şekil fıkhı değil; ferdin kalbindeki ihlâstan devletin adalet sarayına kadar uzanan nurlu bir ubûdiyet silsilesidir.

Mülteka'l-Ebhur ve Halebî-i Kebîr, modern çağın parçalanmış ve köklerinden kopmuş zihin dünyasına kadim İslâm medeniyetinin fıkıh disiplinini ve ibadet vekarını fısıldar. Bir toplumun ayakta kalması, fertlerinin secdedeki huşûu ve mahkemelerindeki adalet terazisinin sıhhati ile mümkündür.

Sihravemen İlimler Akademisi olarak İbrâhim el-Halebî'nin bu kutlu külliyâtını, Osmanlı fıkıh mirasının ve Hanefî takvâ medeniyetinin sönmez bir meşalesi olarak hürmetle takdim ediyoruz.