İbrâhim el-Bâcûrî ve Tuhfetü’l-Mürîd: Cevheretü’t-Tevhîd, Kelâm Ontolojisi ve Mârifetullah Külliyâtı

Şeyhü’l-Ezher İbrâhim b. Muhammed b. Ahmed el-Bâcûrî (1198-1276 / 1784-1860), geç dönem İslâm düşüncesinin ve Osmanlı Mısır’ının tartışmasız en büyük kelâm, mantık, fıkıh ve dil âlimidir. Mısır’ın Bâcûr kasabasında doğan allâme, Kur’ân hıfzının ardından Ezher’e intisap etmiş; Şeyh Abdullah eş-Şerkāvî, Hasan el-Kuveysnî ve Dâvûdî gibi devrin kutup âlimlerinden tahsil görmüştür.

1847 yılında Mısır Valisi İbrâhim Paşa devrinde Ezher Şeyhliği makamına tayin edilmiş ve vefatına kadar on üç yıl boyunca Ezher’i hem ilmî müfredat hem de kurumsal vakıf idaresi bakımından dirayetle yönetmiştir. Bâcûrî, kaleme aldığı derin hâşiyeler ve şerhler sebebiyle Osmanlı ilim muhitlerinde 'Hâşiyeciliğin Zirvesi' ve 'Müteahhirîn Kelâmının Müceddidi' unvanıyla anılmıştır.

«Kelâm ilmi, aklın hevâya mağlup olmasını önleyen ve kalbi taklitten tahkik derecesine yükselten bir tevhîd kalesidir.» — İbrâhim el-Bâcûrî

Bâcûrî, Fransız işgali ve Kavalalı Mehmed Ali Paşa modernleşmesinin çalkantılı atmosferinde klâsik medrese geleneğinin muhkem kalesini korumuş, aklî ilimler ile nassî hakikatleri kusursuz bir sentezle gelecek nesillere aktarmıştır.

Bâcûrî’nin kelâm sahasındaki şaheseri, İbrâhim el-Lekânî’nin meşhur 144 beyitlik Cevheretü’t-Tevhîd manzûmesi üzerine yazdığı Tuhfetü’l-Mürîd adlı hacimli şerhtir. Bu eser, sadece bir akîde metninin açıklaması değil; Eş’arî ve Mâtürîdî kelâmının, Fârâbî ve İbn Sînâ sonrası İslâm felsefesinin ve Gazâlî irfanının muazzam bir ansiklopedisidir.

Bâcûrî eserde her bir beytin lügat tahlilini, sarf ve nahiv inceliklerini, mantıkî önermelerini ve teolojik neticelerini cerh ve ta'dil usûlüyle ele alır. Mukallidin imanının geçerliliği meselesinden esmâ-i hüsnânın tevfikîliği bahsine kadar İslâm akâidinin bütün temel taşlarını sarsılmaz bürhanlarla tahkik eder.

• Aklî Hüküm Taksimi: Vâcip, müstahîl ve câiz kavramlarının ontolojik temelleri.
• Nazar ve İstidlâl: Mârifetullahın ilk aklî adımının kâinatı tefekkür olduğu gerçeği.
• Taklitçilik Eleştirisi: Delilsiz ve şuursuz imanın tehlikeleri ve tahkikî imanın mertebeleri.

Eser, Osmanlı’dan Hindistan’a, Mısır’dan Kazan’a kadar bütün Sünnî medreselerin ana kelâm müfredatı olarak kabul edilmiştir.

Bâcûrî kelâmının epistemolojik temeli, aklın varlık ve olaylar hakkında verdiği üç temel hükme dayanır: Vücûb (Zorunluluk), İstihâle (İmkânsızlık) ve Cevâz (Mümkünlük). Bâcûrî, bu kavramları Aristo mantığının ötesine taşıyarak ilâhî zât ve sıfatların anlaşılmasında vazgeçilmez bir mihenk taşı kılmıştır.

Ona göre 'Vâcip', aklın yokluğunu tasavvur edemediği varlıktır ki bu yalnızca Zât-ı Bârî Teâlâ ve O'nun zâtî sıfatlarıdır. 'Müstahîl', aklın varlığını kabul edemeyeceği şeydir; şerîk-i bârî (Allah'a ortak koşma) veya zıddı olan iki şeyin aynı anda birleşmesi gibi. 'Câiz' ise varlığı da yokluğu da aklî bakımdan eşit derecede mümkün olan bütün mahlûkattır.

«Aklî hükümleri birbirinden tefrik edemeyen kimse, ulûhiyyet hakikati ile imkân âlemini birbirine karıştırır; bu da felsefî şirk veya mutlak inkâr uçurumuna götürür.»

Bâcûrî, kâinatın hudûsü (sonradan yaratılmışlığı) delilini bu üç aklî hüküm üzerinden bina ederek ateizm ve deizmin bütün argümanlarını mantıkî olarak çürütmüştür.

Tuhfetü’l-Mürîd’de Allah Teâlâ hakkında vâcip olan sıfatlar dört ana kümede toplanarak her biri aklî ve naklî delillerle ispat edilmiştir:

1. Sıfat-ı Nefsiyye: Vücûd (Varlık) sıfatıdır; Cenâb-ı Hakk’ın zâtının zâtıyla kaim olmasıdır.
2. Sıfât-ı Selbiyye: Zât-ı İlâhîye yakışmayan eksiklikleri nefyeden beş sıfattır: Kıdem (Ezeliyet), Bekā (Ebediyet), Muhâlefetün li'l-Havâdis (Yaratılmışlara benzememek), Kıyâm bi-Nefsihî (Hiçbir şeye muhtaç olmamak) ve Vahdâniyyet (Birlik).
3. Sıfât-ı Meânî: Zâta zâit, ezelî ve ebedî var olan yedi zâtî kemal sıfatıdır: Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem', Basar ve Kelâm.
4. Sıfât-ı Mâmeviyye: Bu yedi sıfatın zât ile olan irtibatından doğan hallerdir (Hayyün, Âlimün, Mürîdün, Kâdirün, Semîun, Basîrun, Mütekellimün).

Bâcûrî, Mu'tezile'nin sıfatları zâtın aynısı sayarak iptal etme çabası ile Müşebbihe ve Mücessime'nin sıfatları cisme benzetme sapkınlığını Eş'arî orta yolunda bertaraf etmiştir.

İslâm düşünce tarihinin en çetin meselesi olan kulun fiillerinin yaratılması (halk-ı ef'âl) ve kesb meselesinde Bâcûrî, İmam Eş'arî'nin ve Ebû İshâk el-İsferâyînî'nin görüşlerini incelikle şerh etmiştir. Kulun fiillerinde hem ilâhî kudretin mutlak yaratıcılığı hem de kulun ahlakî mesuliyeti muhafaza edilmiştir.

Bâcûrî'ye göre fiilin asıl yaratıcısı (hâlıkı) mutlak kudret sahibi olan Allah'tır; kulun fiili ise 'kesb'dir. Kesb; kulun cüz'î iradesini bir fiile yöneltmesi esnasında, Allah'ın o fiili yaratması ve kulun bu iradeye mukarin olmasıdır. Kul, cebr-i mahz (robot gibi zorlanmış) altında değildir; fakat müstakil bir yaratıcı (tefvîz) da değildir.

«Kudret-i hâdise (kulun kudreti) tesir etmez, lakin taalluk eder; bu taalluk iledir ki mükâfat ve mücâzât tahakkuk eder.»

Bâcûrî, bu derin izahıyla kaderciliğin doğurabileceği tembellik ile hümanist kibrin doğuracağı ilâhlık iddiası arasına muhkem bir set çekmiştir.

Bâcûrî, Ehl-i Sünnet akîdesinin en nebevî müjdesi olan Rü'yetullah (mü'minlerin ahirette Allah Teâlâ'yı gözleriyle görmesi) bahsini felsefî ve kelâmî derinlikle işlemiştir. Mu'tezile'nin 'görmek için bir cihet, mesafe ve ışık lazımdır; Allah ise bunlardan münezzehtir' şeklindeki itirazını temelden çürütmüştür.

Bâcûrî, görme eyleminin ontolojik illetinin 'mevcûdiyet' olduğunu kanıtlamıştır. Bir şey varsa, onun görülmesi aklî bakımdan mümkündür. Dünyadaki görme şartları (ışık, göz bebeği, mesafe) arızî şartlardır; âhirette ise Allah Teâlâ, cihetsiz, mesafesiz, keyfiyetsiz ve idraki kuşatılmaksızın (ihâtasız) mü'min kullarına Zât-ı Ecell-i A'lâ'sını gösterecektir.

Bu fasılda Kıyâme sûresinin 'O gün nice yüzler ışıl ışıl parlar, Rablerine bakarlar' (22-23) âyet-i celîlesi ile Sahîh-i Buhârî'deki 'Dolunayı gördüğünüz gibi Rabbinizi göreceksiniz' hadis-i şerîfi şerh edilmiştir.

Akılla ispatı kabil olmayan, ancak aklın 'imkânsız' görmediği ve sâdık haber (vahiy) ile sabit olan gaybî hakikatler Sem'iyyât başlığı altında tahlil edilmiştir. Bâcûrî, kabir azabı ve nimeti, Münker ve Nekir suali, Haşr ve Neşr, Mîzan terazisi, Sırât köprüsü ve Havz-ı Kevser bahislerini inceler.

Bâcûrî, bu gaybî unsurların mecaz veya sembolik alegoriler olmadığını; zâhirî hakikatleri üzere kabul edilmesinin lüzumunu belirtir. Aklın bu sahadaki vazifesi hüküm vermek değil, nassın bildirdiği gayba teslim olmaktır. Çünkü aklın kendi hudutlarının ötesindeki bir boyutu inkâr etmesi aklın iflasıdır.

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) Şefâat-i Uzmâ makamı ve günahkâr mü'minlere şefaatinin hakkaniyeti, Ehl-i Sünnet’in rahmet ve adalet anlayışının zirvesi olarak vazedilmiştir.

Bâcûrî sadece kelâmda değil, mantık ilminde de bir otoritedir. Ahdarî’nin meşhur mantık manzûmesi es-Süllemü’l-Münevrak üzerine kaleme aldığı hâşiye, medreselerde mantık tahsilinin zirve metni olmuştur. Eserde mantığın beş tümel (külliyyât-ı hamse: cins, tür, ayrım, hassa, araz-ı âmm) nazariyesi kelâmî meselelere uygulanmıştır.

Bâcûrî, mantık ilmini hakikatin ölçüsü ve zihni hatadan koruyan alet (âlet-i kānûniyye) olarak tanımlar. Kıyasın şekilleri, şartlı ve bitişik önermeler, safsata türleri ve burhânî delillerin kuruluş kaidelerini en ince detaylarıyla gösterir.

«Mantık bilmeyenin ilmine güvenilmez diyen Gazâlî haklıdır; zira mantık akıl terazisinin kalibrasyonudur.»

Bâcûrî’nin mantık şerhleri, kelâmî akıl yürütmelerin matematiksel bir kesinliğe kavuşmasında tayin edici rol oynamıştır.

Bâcûrî’nin bir diğer müstesna cephesi, Arap dilinin gramer (nahiv), sentaks (sarf) ve belâğat (meânî, beyân, bedî') sahalarındaki emsalsiz vukūfiyetidir. el-Fevâidü’l-Acîbe fî İ'râbi'l-Kelimâti'l-Garîbe adlı eserinde ve Şenşûrî’ye yazdığı hâşiyelerde dilin metafiziksel boyutunu incelemiştir.

Ona göre Arap dili, vahy-i ilâhînin tecellîgâhı olduğu için kelimelerin i'rabı sadece bir gramer meselesi değil, kâinattaki ontolojik mertebelerin dil aynasındaki yansımasıdır. Bir fâilin merfû olması, fâiliyet şerefinin; mef'ûlün mansûb olması, tesire maruz kalışın nişanesidir.

Bâcûrî, Kur’ân belâğatının i’câzını tahlil ederken kelimelerin dizilişindeki (nazm) ilâhî ahengi matematiksel bir simetri ile izah etmiştir.

Şeyhü’l-Ezher İbrâhim el-Bâcûrî, İslâm medeniyetinin klasik sonrası devirde ulaştığı yüksek tefekkür seviyesinin en berrak temsilcisidir. Eserleri, aklı nakle kurban etmeyen, nakli de aklın indî heveslerine ezdirmeyen muhkem bir Ehl-i Sünnet omurgası inşa etmiştir.

Bugün modern pozitivizmin, maddeciliğin ve kuşkuculuğun doğurduğu inanç krizlerine karşı Bâcûrî’nin Tuhfetü’l-Mürîd’de vazettiği aklî istidlâl prensipleri en sağlam zırhtır. Kâinatın başlangıcı (hudûs), tasarım ve gaye delili (inâyet ve ihtirâ') ve tevhid bürhanları, Bâcûrî’nin kaleminde çağları aşan bir parlaklığa kavuşmuştur.

«İman, aklın teslimiyetidir; fakat bu teslimiyet kör bir cehaletle değil, aklın kendi aczini kemâliyle idrak etmesiyle hâsıl olan en yüce irfandır.»

İbrâhim el-Bâcûrî'nin muhalled külliyâtı, Sihravemen Külliyâtı'nın hakikat ve hikmet katedralinde hakiki tevhidin sarsılmaz burcu olarak parıldamaktadır.