İbnü'z-Zerkâle ve es-Safîhatü'z-Zerkâliyye: Endülüs Astronomisi ve Usturlap Külliyâtı

Endülüs Emevî hilafetinin parçalanmasından sonra ortaya çıkan Mülûkü't-Tavâif (Tavaif-i Mülûk) devri, siyasî istikrarsızlığa rağmen ilim ve sanatın Endülüs şehirlerine yayıldığı muazzam bir kültürel patlama dönemidir. Bu dönemin en parlak merkezi, Benî Zinnûn hânedanının hüküm sürdüğü Tuleytula (Toledo) şehriydi. Tuleytula Emîri el-Me'mûn, sarayında İslâm, Hristiyan ve Musevî âlimlerden müteşekkil büyük bir ilim meclisi kurmuştu. Bu meclisin en parlak yıldızı ise Ebû İshâk İbrâhîm bin Yahyâ ez-Zerkâlî (Batı'da bilinen adıyla Arzachel)'dir. Yaklaşık 1029–1087 yılları arasında yaşayan İbnü'z-Zerkâle, teorik astronomi ile uygulamalı alet mühendisliğini kendi şahsında zirveye taşımış, Endülüs'ü İslâm dünyasının ve Avrupa'nın astronomi kutbu haline getirmiştir.

İbnü'z-Zerkâle'nin ilim yolculuğu, onu diğer saray müneccimlerinden ayıran çok özel bir biyografik kökene dayanır. O, medrese kürsülerinde değil, Tuleytula çarşısındaki bir demir ve maden işleme atölyesinde yetişmiş bir ustaydı. Tuleytula'daki astronomlar, tasarladıkları rasat aletlerini ve usturlap levhalarını dökmesi ve ince hendesî taksimatları kazıması için genç İbrâhîm'e getirirlerdi. İbnü'z-Zerkâle, âlimlerin getirdiği taslaklardaki geometrik tutarsızlıkları ve alet kusurlarını zanaatkâr sezgisiyle fark ederek tashih etmeye başladı. Bilginlerin 'Sen hendese ve astronomi okumadın, bunu nasıl anladın?' suallerine muhatap olunca hırsla ilim tahsiline yöneldi. Kısa sürede riyâziye, Öklid hendesesi ve Batlamyus astronomisini yutup hocalarını geride bıraktı. Madeni bizzat işleyen bir ustanın pratik hassasiyeti ile nazari bilginin derinliği birleştiğinde ortaya çağının en büyük alet dâhisi çıktı.

Klasik usturlapların en büyük zaafı, her farklı coğrafi enlem için ayrı bir pirinç levha (safîha) gerektirmesiydi. Tuleytula'dan yola çıkan bir seyyah veya denizci, Kahire'ye, Şam'a veya Bağdat'a gittiğinde aletin içindeki levhayı değiştirmek zorundaydı ve onlarca levha taşımak aleti hem ağırlaştırıyor hem de masraflı kılıyordu. İbnü'z-Zerkâle, stereografik izdüşüm düzlemini kutuplar yerine 'ekinoks noktaları' (Gök ekvatoru ile tutulum dairesinin kesişim mihveri) üzerine kaydırarak devrim niteliğinde bir buluşa imza attı: 'es-Safîhatü'z-Zerkâliyye' (Avrupa'da Saphaea Arzachelis olarak anılan evrensel usturlap). Bu alet, tek bir levha üzerinde dünyanın bütün enlemlerinde (Kutup dairesinden Ekvator'a kadar) hiçbir parça değiştirmeden çalışabiliyordu. Bu icat, astronomi ve denizcilik seyrüsefer tarihinde pusulanın icadı kadar büyük bir sıçrama teşkil eder.

İbnü'z-Zerkâle'nin riyasetinde Tuleytula Rasathanesi heyeti tarafından hazırlanan 'ez-Zîcü't-Tuleytulî' (Toledo Tabloları), 11. ve 14. yüzyıllar arasında Akdeniz havzasının ve Avrupa'nın en muteber efemeris kaynağı oldu. Eser; Güneş, Ay ve gezegenlerin günlük koordinatlarını, tutulma devrelerini ve İslâm, Hristiyan, Yahudi, Kıptî ve Fars takvimlerinin birbirine dönüşüm algoritmalarını içeriyordu. Kastilya Kralı X. Alfonso, 13. yüzyılda hazırlattığı ünlü 'Alfonsine Tabloları'nda (Tablas Alfonsíes) doğrudan İbnü'z-Zerkâle'nin Tuleytula Zîçleri'ni esas almış ve onun modellerini tercüme ettirmiştir. İbnü'z-Zerkâle'nin tabloları, Akdeniz'deki Müslüman ve Avrupalı gemicilerin okyanuslara açılmasını sağlayan matematiksel pusula vazifesi görmüştür.

Bettânî'nin Güneş yerötesinin hareketli olduğuna dair gözlemini bir adım daha ileri taşıyan İbnü'z-Zerkâle, bu hareketin sabit hızda mı yoksa periyodik bir salınımla mı gerçekleştiğini 25 yıllık gözlemleriyle tetkik etti. 1060–1085 yılları arasında yaptığı ölçümlerde, Güneş'in yeröte noktasının sabit yıldızlara nisbetle yılda 12.04 yay saniyesi (her 299 yılda 1 derece) ilerlediğini ve kendine has bir salınım (trepidation) periyoduna sahip olduğunu matematiksel olarak modelledi. Bu hesaplama, Johannes Kepler'in gezegenlerin eliptik yörüngelerini keşfetmesine giden yolda Güneş-Dünya mesafesinin değişkenliğini kanıtlayan en mühim tarihî kilometre taşlarından biridir.

İbnü'z-Zerkâle yalnızca gökyüzünü değil, zamanın akışını da mekanik hendese ile somutlaştıran dâhi bir mühendisti. Tuleytula'yı çevreleyen Tajo (Tacer) Nehri kıyısında inşa ettiği iki su saati, Orta Çağ mühendisliğinin efsanelerinden biri olarak kabul edilir. Bu saatler, Ay'ın gökyüzündeki evrelerine (hilâl, dolunay, son dördün) tam bir senkronizasyonla çalışıyordu. Ay hilâl şeklinde doğduğunda havuzlar belirli bir debiyle su dolmaya başlıyor, dolunay gecesi havuzlar tam ağzına kadar suyla doluyor; ardından Ay küçüldükçe havuzlardaki su seviyesi her gün eşit miktarda azalarak yeni ay gecesi tamamen boşalıyordu. 1085 yılında Tuleytula Hristiyanların eline geçtiğinde Kral VI. Alfonso saatlerin nasıl çalıştığını anlamak için söktürmüş, fakat mekanizma öylesine girift ve hassastı ki hiçbir Avrupalı usta onu tekrar birleştirmeyi başaramamıştır.

Merkür gezegeni, Güneş'e olan yakınlığı ve yörünge anomalileri sebebiyle klasik Batlamyusçu dairesel episikl (ilmek) modellerini en çok zorlayan gök cismiydi. İbnü'z-Zerkâle, Merkür'ün yörüngesini dairesel bir çember yerine basık bir oval (yumurtamsı/beyzî) hat üzerinde modelledi. Bu modelleme, modern bilim tarihçileri (örneğin Willy Hartner) tarafından Kepler'in elips yasalarından tam 500 yıl önce eliptik yörünge geometrisinin İslâm astronomisinde ilk defa sezilip kullanıldığı an olarak tescil edilmiştir. İbnü'z-Zerkâle, aletlerinin hassasiyeti sayesinde teorik dogmalara teslim olmamış, gözlem verisi nereye işaret ediyorsa matematiksel modelini oraya doğru esnetmiştir.

İbnü'z-Zerkâle'nin çalışmaları, 12. yüzyılda Kurtuba ve İşbiliye'de filizlenecek olan meşhur 'Endülüs Felekiyyât Ekolü'nün kurucu zeminini teşkil etti. İbn Bâcce, İbn Tufeyl, İbn Rüşd ve Nûreddin el-Battrûcî (Alpetragius), Batlamyus'un dışmerkezli ve episiklli karmaşık gök modellerini felsefî olarak eleştirirken İbnü'z-Zerkâle'nin gözlem verilerini referans aldılar. Battrûcî, 'Kitâbü'l-Hey'e'sinde İbnü'z-Zerkâle'nin Safîha aletinden ve presesyon ölçümlerinden övgüyle bahseder. Endülüs ekolü, Yunan felsefesinin fiziği ile İslâm astronomisinin ampirik hassasiyetini birleştirerek Rönesans'ı hazırlayan ana entelektüel köprüyü kurmuştur.

1085'te Tuleytula'nın düşmesinden sonra kurulan Tuleytula Tercümanlar Okulu (özellikle Cremonalı Gerard), İbnü'z-Zerkâle'nin eserlerini süratle Latinceye kazandırdı. 'Canones Azarchelis' (İbnü'z-Zerkâle'nin Kanunları) ve 'Tractatus de Sphaera' adıyla basılan metinler; Paris, Oxford, Bologna ve Padova üniversitelerinde nesiller boyunca okutuldu. 14. yüzyıl İngiliz şairi Geoffrey Chaucer, 'Astrolabe Üzerine İnceleme' adlı eserinde Arzachel'in dehasına hayranlığını ifade eder. Copernicus, 'De Revolutionibus'ta İbnü'z-Zerkâle'nin adını hürmetle anarak Güneş yerötesi hesaplarını onun verilerine dayandırır. Ay'ın ön yüzündeki 97 kilometre çapındaki görkemli krater, bu büyük Endülüslü ustanın anısına 'Arzachel Krateri' olarak isimlendirilmiştir.

İbnü'z-Zerkâle'nin hayatı ve eserleri, İslâm medeniyetinde zanaat (el emeği) ile hikmetin (felsefî akıl) ayrılmaz bir bütün olduğunu gösterir. Bir parça pirinç levhayı nakşederken gösterdiği sabır, gökyüzünün sonsuz fezâsındaki ilâhî hendeseyi temaşa etmenin bir ibadetiydi. Safîha aleti, sadece gök koordinatlarını ölçen soğuk bir metal parçası değil; kâinatın makro-kozmik düzenini insanın avucuna sığdıran mikro-kozmik bir tefekkür aynasıydı. İbnü'z-Zerkâle, aletin arkasına kazıdığı kufî ve sülüs hatlarla, her ölçümün nihayetinde 'O, her şeyi bir ölçü ile yaratmıştır' (Kamer, 49) âyetinin sırrına işaret ettiğini hatırlatırdı.