İbnü's-Sîd el-Batalyevsî ve Kitâbü'l-Hadâik: Endülüs Düşüncesinde Küresel Kozmoloji ve Daireler Metafiziği Külliyatı

Endülüs İslâm medeniyetinin 11. ve 12. yüzyıllardaki en parlak filozof, mantıkçı, dilbilimci ve edibi olan Ebû Muhammed Abdullâh b. Muhammed İbnü's-Sîd el-Batalyevsî (444-521 / 1052-1127), bugünkü İspanya sınırlarında bulunan Badajoz (Batalyevs) şehrinde doğmuştur.

Batalyevsî; Kurtuba, Tuleytula (Toledo) ve Belensiye (Valensiya) ilim havzalarında bulunmuş; Endülüs mülûkü't-tavâif devrinin çalkantılı siyasî atmosferinde hakikat arayışını sürdürmüştür. Aristoteles mantığı ile İslâm kelâmını, Arap filolojisi ile Neoplatonik felsefeyi telif eden müstesna bir ansiklopedisttir.

Onun düşünce sistemi, kendisinden sonra gelen İbn Bâcce, İbn Tufeyl, İbn Rüşd ve bilhassa Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî üzerinde derin ve dönüştürücü izler bırakmıştır.

Batalyevsî'nin felsefe ve irfan dünyasındaki en tesirli eseri Kitâbü'l-Hadâ'ik fi'l-Matâlibi'l-Âliye el-Felsefiyye el-Müştemile ale'l-Me'ânî el-Müte'allika bi-Hazerâti'l-İlâhiyye (Yüce Metafizik Meseleler Bahçesi) adını taşır. Bu eser aynı zamanda el-Hadâ'iku'l-Hayâliyye (Düşünce Bahçeleri) olarak da şöhret bulmuştur.


Batalyevsî, varlığın zuhûrunu ve kemâlâtını yedi dairesel ontolojik halka halinde açıklar.

Kitâbü'l-Hadâik'taki yedi metafizik daire şu hiyerarşik tertiple inkişaf eder:

1. Dâire-i Akl: İlk yaratılan cevher-i basît; Akl-ı Küllî ve nûr-ı evvel.
2. Dâire-i Nefs: Küllî nefs; felekleri ve kâinatı hareket ettiren ruhanî dinamizm.
3. Dâire-i Heyûlâ (Madde): Şekil ve sûret kabul eden kesif imkân cevheri.
4. Dâire-i Eflâk (Küreler): Göksel felekler ve burçlar kuşağı nizamı.
5. Dâire-i Tabiat ve Erkân: Dört unsur (Ateş, Hava, Su, Toprak) ve bileşimleri.
6. Dâire-i Mevâlîd: Madenler, bitkiler ve hayvanlar âlemi tekâmülü.
7. Dâire-i İnsân: Dâirenin son noktası olup başlangıç noktası olan Akıl ile birleşen cem' makamı.

Böylece nüzûl (iniş) kavsi tamamlanır ve urûc (yükseliş) kavsi insân-ı kâmil ile nihayete erer.

Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye ve İnşâü'd-Devâir (Dairelerin İnşası) adlı eserlerinde Batalyevsî'nin bu küresel kozmolojisinden geniş ölçüde istifade etmiştir.

İbnü'l-Arabî, Batalyevsî'nin felsefî dairesini tasavvufî 'Dâire-i Vücûd' ve 'Kavs-i Nüzûl - Kavs-i Urûc' öğretisine dönüştürmüştür. Başlangıç noktası (Mebde') ile varış noktası (Me'âd) arasındaki irtibat, varlığın dairesel kemâlini gösterir. İbnü'l-Arabî, Batalyevsî'yi Endülüs'ün hikmet burcu olarak zikretmiştir.

Batalyevsî'ye göre insan ruhu, ulvî âlemden bu süflî beden kafesine indirilmiş bir gariptir. Ruh, cismanî hazların ve hayvanî şehvetlerin esiri olduğu müddetçe kendi asıl vatanını unutur ve zindanda kalır.

Kurtuluş, aklî tefekkür ve ahlâkî tasfiye iledir. İlim tahsil eden, hikmetle nurlanan ve nefsini terbiye eden ruh, beden kaydından tecerrüt ederek 'Akl-ı Müstefâd' mertebesine ulaşır ve Akl-ı Fa'âl ile ittisâl kurarak ebedî saâdete erer.

İbnü's-Sîd el-Batalyevsî, Kitâbü'l-İnsâf fi'l-Esbâbı'l-Mûcibe li'l-İhtilâf adlı diğer mühim eserinde mezhepler ve felsefî ekoller arasındaki ihtilaf sebeplerini tahlil etmiştir.

Ona göre vahiy ile sahih akıl arasında asla hakiki bir çelişki olamaz. Çelişki gibi görünen hususlar lafızların çok anlamlılığından (iştirâk), mecaz ve istiarelerin zâhirî manaya hamledilmesinden kaynaklanır. Ehil olan âlimler şeriatın nasslarını aklın bedihî ilkelerine göre te'vil etmekle mükelleftir.

Batalyevsî aynı zamanda Endülüs'ün en büyük nahiv ve lügat otoritelerindendir. el-Hulel fî Şerhi Ebyâti'l-Cümel ve İbn Kuteybe'nin Edebü'l-Kâtib'ine yazdığı el-İktidâb şerhi, dil ile mantık arasındaki ontolojik bağı ortaya koyar.

Kelimeler sadece ses dalgaları değil; zihindeki mefhumların, mefhumlar ise hâriçteki hakikatlerin aynasıdır. Dili bozulan bir medeniyetin tefekkürü bozulur; tefekkürü bozulan toplumun ise tevhidi zedelenir.

Batalyevsî'nin Kitâbü'l-Hadâik'ı, Orta Çağ Yahudi ve Hristiyan düşüncesini derinden sarsmıştır. Eser, İbrânîceye tercüme edilmiş ve meşhur Yahudi filozofu İbn Meymûn (Maimonides) ile Kabalistik tefekkür üzerinde belirleyici bir rol oynamıştır.

Toledo Tercüme Okulu vasıtasıyla Lâtinceye kazandırılan daireler teorisi, Rönesans dönemi Avrupa hümanist filozoflarına kadar ulaşmıştır. Batalyevsî, Doğu İslâm hikmetinin Endülüs kapısından Batı'ya taşınmasında kilit bir köprü şahsiyettir.

İbnü's-Sîd el-Batalyevsî'nin Kitâbü'l-Hadâik'taki en çetin felsefî teşebbüsü, Plotinus ve Fârâbî çizgisindeki Neoplatonik 'sudûr' (feyezan) nazariyesi ile Kur'ân-ı Kerîm'in 'kün fe-yekûn' (Ol dedi ve oldu) âyetinde ifadesini bulan iradî yaratılış (halk ve ibdâ') doktrinini telif etmesidir.

Batalyevsî'ye göre kâinatın Cenâb-ı Hak'tan çıkışı (sudûru), ateşi yakmaya mecbur bırakan bir tabiat kanunu gibi zorunlu değildir. Bilakis Hakk'ın ezelî ilim, irade ve cûd (sonsuz cömertlik) sıfatlarının bir tecellîsidir. Bâri Teâlâ hem Vâcibü'l-Vücûd hem de Fâil-i Muhtâr'dır. Yaratılış, dairesel bir nur yayılımı olup her bir ontolojik halka bir üsttekinden feyz alır ve varlık kemâlini tamamlar.

Kozmik Daire	Felsefî Mefhum	Kur'ânî & İrfanî Karşılık
1. Dâire: el-Akl	Akl-ı Evvel / İlk Sudûr	Evvelü mâ halakallâhu'l-Akl / Nûr-ı Muhammedî
2. Dâire: en-Nefs	Nefs-i Külliyye	Levh-i Mahfuz ve kâinatın ruhanî canı
3. Dâire: el-Heyûlâ	İlk Madde / Kabiliyet	Habâ ve mevcudatın sûret kabul eden zemini
4. Dâire: el-Cirm	Felekler ve Cisimler	Semâvât ve yedi kat gök nizamı
5. Dâire: el-İnsân	Mikrokozmos / Son Düğüm	İnsân-ı Kâmil; başlangıç ile bitişin birleştiği nokta

İbnü's-Sîd el-Batalyevsî'nin Kitâbü'l-Hadâik adlı eseri, Orta Çağ'da Toledo (Tuleytula) merkezli Yahudi ve Hristiyan düşünürler tarafından hayranlıkla karşılanmıştır. Yahudi teolojisinin en büyük filozofu kabul edilen Maimonides (İbn Meymûn), Delâletü'l-Hâirîn (Kılavuz) adlı eserinde Batalyevsî'nin dairesel kozmolojisinden ve ruh mertebelerinden iktibâslar yapmıştır.

Ayrıca Endülüs'te gelişen Zohar merkezli Kabala geleneğindeki 'Sefirot' (On İlâhî Tecellî Dairesi) şemaları, Batalyevsî'nin küresel varlık halkalarıyla birebir paralellik arz eder. İbrânîceye tercüme edilen metinler üzerinden İtalyan Rönesansı'nın Floransa Platonik Akademisi kurucuları Marsilio Ficino ve Pico della Mirandola'ya kadar ulaşan bu miras, İslâm Endülüs irfanının evrensel derinliğini ispatlar.

İbnü's-Sîd el-Batalyevsî (1052-1127), Endülüs İslâm felsefesinin en özgün kozmoloji teorisyenlerindendir. Kitâbü'l-Hadâik fî'l-İstıfsâr 'an Fünûni'l-Me'ârif adlı eserinde varlığın dairesel hareketini (mebde' ve meâd) hendesî dairelerle resmetmiştir.

Batalyevsî'ye göre varlık, Hak Teâlâ'nın emriyle Akıl, Nefis, Heyûlâ, Felekler ve Unsurlar şeklinde aşağı doğru nüzûl eden bir yay (kavs-i nüzûl); ardından madenler, bitkiler, hayvanlar ve insan vasıtasıyla tekrar Hakk'a urûc eden bir yay (kavs-i urûc) çizer. Bu iki yay birleştiğinde kâinatın 'Varlık Dairesi' (Dâiretü'l-Vücûd) tamamlanır. Bu nazariye İbn Arabî'nin 'İnşâü'd-Devâir'ine doğrudan ilham olmuştur.

Batalyevsî'nin mantık, dil ve ontoloji sentezi, Endülüs meşşâî felsefesinin kurucusu İbn Bâcce (Avempace) ve Hayy b. Yakzân müellifi İbn Tufeyl üzerinde derin izler bırakmıştır.

O, aklın vahiy ile çatışmadığını, bilakis vahyin hakikatlerini akıl terazisiyle ölçmenin insan rûhunu kemâle erdireceğini savunmuştur. Batı dünyasında İbrânîce ve Latinceye tercüme edilen Hadâik, Rönesans döneminde Pico della Mirandola ve Giordano Bruno gibi düşünürlerin dahi dikkatini çekmiştir.