İbnü's-Semmâk el-Kûfî: Kûfe Zühdü, Vaaz Hikmeti, Saray İhtarlari ve Nefis Terbiyesi Külliyâtı

Hicrî ikinci asır, İslâm coğrafyasının siyasi, iktisadi ve fikri çalkantılarla kaynadığı; Emevî hilafetinin çöküşü ile Abbâsî hilafetinin kuruluşu arasına denk gelen mühim bir intikal çağıdır. Bu çağda Irak'ın iki büyük kültür havzasından biri olan Kûfe, hem fıkhî re'y mektebinin hem de ilk zâhidler ve ehl-i tefekkür halkalarının merkezi konumundaydı. Ebû Amr Muhammed b. Subeyh b. Simmâk el-Müzennî el-Kûfî —tarihte bilinen adıyla İbnü's-Semmâk (ö. 183/799)— işte bu bereketli ve hassas vasatta yetişmiştir.

İbnü's-Semmâk, Kûfe'de İsmâil b. Ebî Hâlid, Hişâm b. Urve, Süleyman el-A'meş ve Süfyân es-Sevrî gibi hadis ve fıkıh ricalinin ders meclislerinde yetişti. Lakin onun asıl temayüz ettiği saha, kuru bir rivayet nakli değil; o rivayetlerin kalpte tutuşturduğu yangını, cemiyetin her kademesine ilahi bir ihtarla haykıran eşsiz vaaz ve tezkiye irfânı oldu. İbn Hallikân ve Zehebî, onun hitabetindeki tesir gücünü anlatırken dinleyenlerin gözyaşlarını tutamadığını, en katı kalplerin dahi onun hikmetli kelimeleri karşısında eridiğini nakleder.

Kûfe zühdü, Basra'nın havf (korku ve hüzün) ağırlıklı meşrebi ile Medine'nin sünnet ve fıkıh dengesini mezceden bir karaktere sahipti. İbnü's-Semmâk, Kûfe caddelerinde yürürken dahi insanların ahiret gafletini sarsan bir nur heykeli gibiydi. Zühdü, dünyadan tamamen el etek çekip dağlara çekilmek değil; dünyanın debdebesi, parası ve iktidarı ortasında yaşayıp kalbe zerrece dünya sevgisi sokmamak olarak tarif etmiştir.

Klasik İslâm terbiyesinde vaaz, kuru bir ahlak dersi veya entelektüel malumatfuruşluk değildir; bilakis arınmış bir kalpten fışkırıp gafil kalplere çarpan ilahi bir şimşektir. İbnü's-Semmâk, İslâm vaaz tarihinin kurucu simalarından biridir. Onun kelimeleri, kelam ilminin mantıki kıyaslarından ziyade vicdanın derinliklerine işleyen fıtrî bir ikna gücüne sahipti.

Bir gün kendisine: 'Ey İbnü's-Semmâk! Konuştuğun zaman kalpler titriyor, insanlar hıçkırıklara boğuluyor; başkaları konuştuğunda ise neden aynı tesir hasıl olmuyor?' diye sorulduğunda şu meşhur cevabı vermiştir: 'Çocuğunu kaybeden annenin ağıtı ile para karşılığı tutulmuş ağıtçı kadının feryadı bir olur mu? Gönlünde dert olanın sözü can yakar, diliyle konuşanın sözü ise kulaktan öteye geçmez.' Bu hikmetli ölçü, onun bütün vaaz hayatının epistemolojik ve ahlaki pusulasıdır.

İbnü's-Semmâk'ın hitabet üslubunda tezatlar sanatı ve çarpıcı teşbihler hususi bir yer tutar. O, dünya ile ahireti, fâni ile bâkiyi, nefsani hevesler ile rızâ-yı ilahîyi öyle canlı levhalar halinde dinleyicinin önüne sererdi ki, mecliste bulunanlar sanki Arasat meydanında hesap veriyormuşçasına bir haşyet hissederlerdi. Sözün tesiri, hatibin ameliyle sözü arasındaki mutlak tenasüpten kaynaklanıyordu.

İbnü's-Semmâk'ın hayatında ve İslâm siyaset ahlakı tarihinde silinmez bir iz bırakan en mühim hadise, dönemin cihan imparatoru olan Abbâsî Halifesi Hârûnürreşîd ile olan meşhur mülakatıdır. Doğu Roma'dan Orta Asya'ya kadar uzanan devasa bir mülkün hükümdarı olan Reşîd, Bağdat sarayında İbnü's-Semmâk'ı huzuruna kabul etmiş ve ondan samimi bir nasihat istemiştir.

O esnada halifeye altın varaklı bir kadeh içinde buz gibi tatlı bir su takdim edildi. Halife kadehi ağzına götüreceği sırada İbnü's-Semmâk: 'Ey Müminlerin Emîri! Durunuz, içmeyiniz!' diye nida etti. Halife duraksayarak: 'Ne var ey İbnü's-Semmâk?' dedi. İbnü's-Semmâk sordu: 'Eğer çölde susuzluktan helak olmak üzere olsaydın ve bu bir yudum sudan başka hiçbir çaren bulunmasaydı, bu kadehi sana vermeleri mukabilinde mülkünün ne kadarını feda ederdin?'

Hârûnürreşîd hiç tereddüt etmeden: 'Mülkümün yarısını verirdim!' dedi. İbnü's-Semmâk: 'Öyleyse afiyetle içiniz' buyurdu. Halife suyu içip bitirdikten sonra İbnü's-Semmâk ikinci dehşetli soruyu yöneltti: 'Peki ya içtiğiniz bu bir yudum su bedeninizde hapsolsa, tabiî yoldan dışarı çıkması engellense ve hekimler de aciz kalsa; bu suyu bedeninizden çıkarıp sizi ölümden kurtaracak bir derman için mülkünüzün ne kadarını verirdiniz?'

Halife titreyerek: 'Mülkümün kalan diğer yarısını da verirdim!' diye cevap verdi. Bunun üzerine İbnü's-Semmâk o ölümsüz hükmü verdi: 'Ey Emîrü'l-Müminîn! Değeri bir yudum su içmekten ve bir yudum idrarı çıkarmaktan ibaret olan bir mülke mi güveniyorsun? Değeri bu kadar olan bir dünya için birbirini kıran, ahiretini yıkan akıl sahiplerine şaşarım!' Bu sözler üzerine Hârûnürreşîd hıçkırıklara boğularak sakalı ıslanıncaya kadar ağlamıştır.

İbnü's-Semmâk'ın tasavvufi ve ahlaki tefekkürünün merkezinde nefsin kendi dindarlığıyla gururlanması ve amellerine güvenmesi tehlikesi yer alır. O, zâhidlerin ve âbidlerin içine düştüğü en sinsi tuzağın 'kendi zühdüyle övünmek' ve 'halkın teveccühünden lezzet almak' olduğunu teşhis etmiştir.

Şöyle buyururdu: 'Nice insan vardır ki, gece sabaha kadar namaz kılar, gündüz oruç tutar; lakin kalbinde insanların kendisini takdir etmesi arzusu çöreklenmiştir. O kimse Allah için ibadet ettiğini sanırken hakikatte kendi nefsine tapmaktadır.' İbnü's-Semmâk, amelin kemâlini 'ameli unutmakta' ve 'amelden ötürü Allah'a minnet duymakta' görür. Kul ibadet ettikçe kendisini daha müflis, daha muhtaç ve daha kusurlu hissetmelidir.

Gizli riyayı (şirk-i hafî) teşrih ederken: 'İnsanların seni övmesiyle ferahlanman, yermesiyle daralman; senin ameli Allah için değil, kullar için yaptığının en aşikâr alametidir' buyurmuştur. Hakiki ihlas, kulların övgüsü ile yergisini tek bir kefeye koyabilmek, nazar-ı ilahî haricindeki bütün nazarları kör kabul etmektir.

İbnü's-Semmâk'ın kelimelerinde ölüm, korkunç bir yok oluş değil; fani rüyadan ebedi hakikate uyanış ve ilahi mahkemeye çıkış eşiğidir. O, vaazlarında dinleyicileri sık sık kabristanlara götürür, mezar taşlarının sessiz dilini tercüme ederdi.

Kûfe kabristanında durup şöyle seslendiği rivayet edilir: 'Ey kabir ehli! Sizler de bizler gibi dünyada binalar kurdunuz, emeller beslediniz, servetler yığdınız. Binalarınız başkalarına kaldı, servetleriniz mirasçılar arasında taksim edildi, eşleriniz başkalarıyla evlendi. Şimdi ise daracık bir çukurda, amellerinizle baş başasınız. Keşke bilseydim, sizden hangi biri kurtuldu, hangi biri azaba duçar oldu?'

Ölüm murakabesinin insanın ahlaki tercihleri üzerindeki dönüştürücü gücünü şu veciz ifadeyle ortaya koymuştur: 'Yarın ölecekmiş gibi yaşayan bir kimsenin kalbinde kin, haset, kibir ve dünya hırsı barınamaz. Hırs, ancak dünyaya kazık çakacağını sanan ahmakların gıdasıdır.'

İbnü's-Semmâk'a göre dünya, hakikatte varlığı kendinden olmayan, arkasına sığınılacak bir kale değil, süratle geçilip gidilecek bir köprüdür. Dünyayı bir gaye haline getiren kimse, serabı su sanıp peşinden koşan susuz yolcuya benzer; koştukça yorulur, yaklaştıkça aldanır ve nihayet çölde helak olur.

O dünyayı 'zehirli bir bala' benzetirdi: 'Bal tatlıdır, iştah açıcıdır; lakin içine katılmış öldürücü zehir ancak mideye indiğinde tesirini gösterir. Dünyanın lezzetleri de böyledir; gafletle yutulduğunda ruhu zehirler, kalbi katılaştırır ve basiret gözünü kör eder.'

Tecerrüd (masivadan soyunma), İbnü's-Semmâk nezdinde malı mülkü çöpe atmak değil, malın mülkün sevgisini kalpten söküp atmaktır. Elinde servet olsa dahi o serveti bir emanetçi şuuruyla taşımak, gerektiğinde bir çırpıda feda edebilmek zühdün zirvesidir.

Kûfe zâhidlerinin en bariz vasıflarından biri olan 'bükâ' (Allah korkusu ve muhabbetiyle ağlama), İbnü's-Semmâk'ın manevi hayatının en mümtaz rüknüdür. Lakin onun gözyaşı anlayışı, hissi bir zaafiyet veya melankoli değil; kibri eriten, basiret perdelerini aralayan ve kalbi arındıran manevi bir simyadır.

Kendisi seher vakitlerinde niyaz ederken: 'İlâhî! İsyankârım ama Senin mağfiretine güveniyorum; amelim az ama Senin keremin nihayetsizdir. Eğer kıyamet günü günahkârlar safında huzuruna çağrılırsam, bu gözlerin Senin aşkınla döktüğü yaşları hüccet kılarak merhametine sığınırım' derdi.

Gözyaşının kaynağını kalbin rikkatinde arardı: 'Gözün kuruması kalbin katılaşmasındandır; kalbin katılaşması ise günahların çokluğundandır. Günahların çokluğu ise ölümü ve hesabı unutmaktan kaynaklanır.' Bu tespit, nefis psikolojisinin ve manevi sağlığın en temel tanı teşhisidir.

İbnü's-Semmâk, saraylara davet edildiğinde asla iktidarın meşruiyet devşirme vasıtası olmamış; bilakis sarayların ihtişamı altında ezilen vicdanlara Hakk'ın mutlak hâkimiyetini hatırlatmıştır. Hârûnürreşîd'in yanı sıra vezirler, valiler ve kumandanlar onun meclisine geldiklerinde talebe gibi tevazu ile diz çökerlerdi.

Bir vali kendisine gelip dua ve nasihat istediğinde ona şu ikazda bulunmuştur: 'Adaletle hükmet ki, yarın tek hâkimin Allah olduğu günde yüzün ak olsun. Halkın senden korkması değil, senin Allah'tan korkman seni muhafaza eder. Zulümle inşa edilen hiçbir köşkün temeli sağlam kalmamıştır.'

Âlimin izzetini korumanın farziyetine inanırdı. Padişahlardan ihsan, hediye ve caize almayı kesinlikle reddederdi. Çünkü ona göre sultanın sofrasından bir lokma tadan âlimin dili bağlanır, hakikati haykırma celâdeti zevale erer.

İbnü's-Semmâk, devrinin kutub şahsiyetleriyle sıkı bir irfani irtibat halindeydi. Özellikle Kûfe fıkhının ve zühdünün reisi Süfyân es-Sevrî ve Haremeyn'in ulu piri Fudayl b. İyâz ile yaptığı mülakatlar, tasavvuf tabakat kitaplarının en nadide sayfalarını teşkil eder.

Süfyân es-Sevrî onun hakkında: 'Muhammed b. Subeyh konuştuğu vakit, sanki gökten inen bir melek konuşuyor gibi hissederim; zira onun kelimelerinde dünyanın zerre kadar ağırlığı yoktur' demiştir. İki imam sık sık bir araya gelip ümmetin ahvalini, ulemanın imtihanlarını ve tebliğ mesuliyetini müzakere ederlerdi.

Fudayl b. İyâz ile Mekke'de tavaf esnasında karşılaştıklarında birbirlerine sarılıp ağladıkları ve: 'Ey kardeşim! İnsanlar bizi zâhid sanıyor, oysa biz nefsimizin hilelerini ve amellerimizin noksanlığını en iyi bilenleriz. Bizi insanlara sevdiren, Allah'ın ayıplarımızı örtmesidir (Settârü'l-Uyûb olmasıdır). Eğer o örtü bir açılsa, yüzümüze kimse bakmazdı' dedikleri nakledilir.

İbnü's-Semmâk, hicrî 183 yılında Kûfe'de fani âleme veda ettiğinde, geride ciltlerle kitap bırakmamış; lakin Kuşeyrî, Serrâc, Kelâbâzî, Ebû Nuaym ve Gazâlî gibi sonraki asırların büyük mürşidlerine tükenmez bir irfan ve hikmet hazinesi miras bırakmıştır.

Onun sözleri, İhyâu Ulûmi'd-Dîn'in nefis terbiyesi, zühd, ihlas ve ölüm bölümlerinin temel taşlarını oluşturur. İmam Gazâlî, İbnü's-Semmâk'ın nasihatlerini aktarırken onu 'kalp hekimlerinin üstadı' olarak vasıflandırır.

Modern çağın tüketim, gösteriş ve hız girdabında boğulan insanı için İbnü's-Semmâk'ın sesi, kaybolan fıtratı ve kalp rikkâtini yeniden uyandıran ebedî bir çağrıdır. 'Bir yudum suyun değeri kadar bile olmayan fani unvanlar ve mülkler için ebedi mülkü feda etmeme' şuuru, onun bütün insanlığa bıraktığı en büyük vasiyettir.