İbnü's-Semh el-Garnâtî ve Kitâbü'l-Amel bi'l-Usturlâb: Endülüs Hendesesi ve Gezegen Aletleri

FÂSIL I: Kurtuba'dan Gırnata'ya: Masleme el-Mecrîtî'nin Baş Talebesi İbnü's-Semh

Ebü'l-Kāsım Asbağ b. Muhammed b. es-Semh el-Mehrî el-Garnâtî (361-426 / 972-1035), Endülüs Emevî Devleti'nin başkenti Kurtuba'da altın çağını yaşayan riyaziye ve astronomi okulunun en parlak simalarından biridir. O, Batı İslam dünyasında "Endülüs'ün Öklid'i" kabul edilen büyük âlim Masleme b. Ahmed el-Mecrîtî'nin (ö. 398/1007 civarı) en seçkin ve sadık talebesi olmuştur.

Kurtuba'da patlak veren iç karışıklıklar (fitne devri) sebebiyle güneye, Gırnata'ya göç eden İbnü's-Semh, burada Zîrîler hanedanının veziri ve hamisi Habbûs b. Mâkesen'in sarayında baş hekim ve astronom olarak istihdam edilmiş; Gırnata'yı Endülüs'ün yeni matematik ve astronomi kutbu haline getirmiştir. İbnü'l-Kıftî ve Sâid el-Endelüsî gibi klasik biyografi yazarları, onu "riyaziye, hendese ve felekiyyât ilimlerinde çağının eşsiz hücceti" olarak tavsif ederler.

FÂSIL II: Öklid'in Elemanlar'ına Şerh ve Endülüs Matematik Havzası

İbnü's-Semh, salt bir gözlemci değil; teorik matematiğin mantıksal ispat zincirine hâkim büyük bir geometriciydi. Öklid'in Kitâbü'l-Usûl (Elemanlar) adlı eserine iki ciltlik devasa bir şerh (Tefsîru Kitâbi Uklîdis) yazmış, aksiyomların ve postulatların tutarlılığını analiz etmiştir.

Ayrıca silindir ve koni kesitlerinin yüzey alanları, teğet düzlemleri ve oran-orantı teorisi üzerine yazdığı risaleler, Endülüs medreselerinde hendese tahsilinin temel müfredatını oluşturmuştur. Onun bu teorik yetkinliği, imal ettiği astronomik cihazların niçin sıfır hata toleransıyla çalıştığının da izahıdır.

FÂSIL III: Kitâbü'l-Amel bi'l-Usturlâb ve 130 Bölümlük Alet Kılavuzu

İbnü's-Semh'in bilim tarihindeki en etkili eseri, iki ana bölümden oluşan usturlap külliyâtıdır:

• Kitâbü's-San'a bi'l-Usturlâb: Aletin döküm, tesviye, kalibrasyon ve stereografik gravür tekniğini anlatan imalat el kitabı.
• Kitâbü'l-Amel bi'l-Usturlâb: Aletin gökyüzü gözlemlerinde, coğrafi koordinat tayininde ve trigonometrik problemlerde nasıl kullanılacağını adım adım izah eden 130 bâblık devasa tatbikat rehberi.

Bu eser, daha sonra 13. yüzyılda Kastilya Kralı X. Alfonso'nun emriyle kurulan Toledo Çeviri Okulu tarafından Eski İspanyolcaya (Libros del Saber de Astronomía) tercüme edilmiş ve Orta Çağ Avrupası'nda astronomi aletleri literatürünün ana omurgasını teşkil etmiştir.

FÂSIL IV: Zîcü İbni's-Semh: Endülüs Takvim ve Gezegen Tabloları

İbnü's-Semh, Bağdat ekolünün kurucusu Hârizmî'nin zîcini Endülüs meridyenine (Kurtuba ve Tuleytula) uyarlayan iki ciltlik ez-Zîc adlı eseri kaleme almıştır. Bu zîcde:

• Güneş ve Ay'ın ortalama ve hakiki hareketleri,
• Beş gezegenin (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn) feleklerindeki düğüm noktaları ve episikl parametreleri,
• Güneş ve Ay tutulmalarının başlangıç, zirve ve bitiş anlarının hesabı,
• Hicrî, Rûmî, Farsî ve Koptî takvimler arası dönüşüm algoritmaları yer almaktaydı.

FÂSIL V: Güneş Saatleri, İntikal Mekanizmaları ve Erken Mekanik Tasarımlar

İbnü's-Semh, usturlabın yanı sıra yatay, dikey ve eğik düzlemli güneş saatleri (Ruhâme) yapımında da çığır açmıştır. Gnomon (mil) gölgesinin hiperbolik eğrilerini kış ve yaz gündönümü çizgileriyle birleştiren çizelgeleri bizzat hesaplamış ve mermer plakalara işletmiştir.

Ayrıca gezegenlerin gökyüzündeki girintili çıkıntılı hareketlerini (retrograd/ric'at) tek bir dişli çark döndürülmesiyle analog olarak modelleyen "Sahîfetü'l-Kevâkib" (Gezegenler Levhası / Equatorium) mekanizmasının Endülüs'teki ilk öncülerinden biri olmuştur.

FÂSIL VI: Batı Avrupa'ya Hendese ve Astronomi İntikalinde İbnü's-Semh Köprüsü

İbnü's-Semh'in eserleri, İber Yarımadası sınırlarını aşarak Pireneler üzerinden Paris, Oxford ve Bologna üniversitelerine ulaşmıştır. 12. yüzyıl mütercimi Platon Tiburtinus ve Cremonalı Gerard, İbnü's-Semh'in geometri ve usturlap risalelerini Latinceye aktarmış; alet üzerindeki "Al-mucantharat" (semt daireleri), "Al-idadah" (aliade) ve "Al-ankabut" gibi Arapça terimler Batı dillerine onun metinleri vasıtasıyla yerleşmiştir.

İbnü's-Semh, İslam aklının antik mirası alıp saf hendese, metalurji ve tefekkürle nasıl zirveye taşıdığının Endülüs ufkundaki en parlak şahididir.

FÂSIL VII: Gırnata Zîrî Sarayında İlim Meclisleri ve Habbûs b. Mâkesen

İbnü's-Semh'in Gırnata'ya yerleşmesi, bu şehrin henüz el-Hamrâ inşa edilmeden önceki erken döneminde dahi nasıl bir ilim cazibe merkezine dönüştüğünün delilidir. Zîrî Emîri Habbûs b. Mâkesen ve onun meşhur Yahudi veziri Samuel ibn Nagrila (İsmail b. Nağrîle), sarayda kurdukları akademide İbnü's-Semh'e en geniş maddî ve ilmî hürriyeti tanımışlardır.

Burada yetiştirdiği onlarca Müslüman ve Yahudi talebe, Arapça hendese metinlerini İbraniceye ve daha sonra Latinceye aktararak Orta Çağ İspanyası'nda eşsiz bir dinler ve diller arası bilimsel etkileşim köprüsü kurmuştur. İbnü's-Semh'in öğrencileri, daha sonra Tuleytula (Toledo) Zîc meclislerinde Zerkâlî ile birlikte çalışacak ve Endülüs astronomi devrimini tamamlayacaklardır.