14. yüzyıl İslâm dünyasının yetiştirdiği en büyük gökbilimci ve mekanik ustası olan Alâüddîn Ali b. İbrâhîm b. Muhammed el-Muvakkit, ilim aleminde meşhur lakabıyla İbnü'ş-Şâtır (1304–1375), Şam'da doğmuş ve ömrünü gökyüzünün sırlarını çözmeye vakfetmiştir.

Gençliğinde sedef kakma ve fildişi oymacılığı sanatını icra ettiği için 'eş-Şâtır' lakabını alan müellif, bu üstün el maharetini daha sonra rasat aletleri ve usturlap imaline aktarmıştır. Kahire ve İskenderiye'de devrin büyük allâmelerinden felekiyyât tahsil ettikten sonra Şam'a dönmüş ve İslâm aleminin en kadim mabetlerinden Emeviyye Camii'nin Başmuvakkiti (Reîsü'l-Muvakkitîn) tayin edilmiştir.

İbnü'ş-Şâtır, ezan vakitlerinin tespiti, kıblenin tayini ve Ramazan hilalinin rasadı gibi ibadet vakitlerini belirleme vazifesini icra ederken, gökbilimini antik çağın kabullerinden kurtaran hakiki bir devrime imza atmıştır.

Antik Yunan'dan beri astronomi ilmine hükmeden Batlemyus'un Almagest modeli, gezegenlerin dairesel hareketlerini açıklayabilmek için Eksantrik (dışmerkezli) daireler ve özellikle Ekuant (denklem / muaddilü'l-mesîr) noktası adı verilen yapay geometrik hilelere başvurmuştu.

Fakat Aristo fiziğine ve kâinatın ilâhî ahengine göre gök cisimleri sadece tek ve sabit bir merkez (Dünya) etrafında düzgün dairesel hareket yapabilirdi. Batlemyus'un ekuant noktası ise gezegenin merkez dışındaki hayalî bir noktadan bakıldığında düzgün hızla döndüğünü varsayıyor, bu da gök kürelerinin fizîkî gerçekliğiyle çelişiyordu.

İbnü'ş-Şâtır, Nihâyetü'l-Gāyât ve Nihâyetü's-Sûl fî Tashîhi'l-Usûl adlı eserlerinde Batlemyus'un bu çelişkisini acımasız bir hendesî tenkide tâbi tutarak tamamen ortadan kaldırmıştır.

İbnü'ş-Şâtır, Merâga Rasathanesi allâmelerinden Nasîrüddîn Tûsî'nin keşfettiği meşhur Tûsî Çifti (küçük bir dairenin büyük bir daire içinde dönerek doğrusal hareket üretmesi) geometrisini gezegen modellerine başarıyla uyarlamıştır.

Eksantrik ve ekuant noktalarını tamamen çöpe atan İbnü'ş-Şâtır, gezegenin ana taşıyıcı dairesi (deferent) üzerine ikinci ve hatta üçüncü küçük episikl daireleri ekleyerek çift episikl mekanizmasını kurmuştur.

Bu dâhiyâne geometrik çözüm sayesinde, hem Aristo fiziğinin 'merkez etrafında düzgün dairesel hareket' prensibi korunmuş, hem de gezegenlerin gökyüzündeki hızlanma, yavaşlama ve geri hareketleri (ric'at) gözlemlerle sıfır hataya yakın bir doğrulukla açıklanabilmiştir.

Batlemyus modelinin en fahiş hatalarından biri Ay yörüngesinde ortaya çıkıyordu. Batlemyus'un hesaplarına göre Ay, yeröte (apogee) ve yerberi (perigee) noktaları arasındaki mesafe farkından ötürü gökyüzünde iki kat büyüklük farkıyla görünmeliydi; oysa yeryüzündeki hiçbir gözlemci Ay'ın çapının iki kat büyüdüğünü görmüyordu.

İbnü'ş-Şâtır, geliştirdiği yeni Ay modeliyle bu paradoksu tarihte ilk defa çözen felekiyyâtçıdır. Ay'ın merkez etrafındaki dönüşüne ilave ettiği çift episikl daireleri, Ay'ın Dünya'ya olan mesafesindeki devasa oynamaları engellemiş ve görünür açısal çapını rasat verileriyle birebir örtüştürmüştür.

Bu model, astronomi tarihinde gözlem ile geometrik nazariyenin mükemmel uyuştuğu ilk hakiki Ay teorisidir.

İbnü'ş-Şâtır'ın rasatlarının meyvesi olan ez-Zîcü'l-Cedîd (Yeni Astronomi Tabloları), İslâm dünyasında asırlarca muvakkithanelerin ve denizcilerin kılavuzu olmuştur.

Şam'ın enlem ve boylamına göre güneşin meridyen geçişlerini, ekinoks derecelerini, burçlar kuşağındaki (zodyak) 28 menzili ve gezegenlerin günlük koordinatlarını altmışlık sayı sisteminde dakik cetvellere dökmüştür.

Bu zîc, Uluğ Bey'in Semerkant Rasathanesi'nde Zîc-i Sultânî'yi telif ederken en çok istifade ettiği ve hürmetle andığı ana kaynaklardan biridir.

İbnü'ş-Şâtır, sadece kâğıt üzerinde bir nazariyeci değil; eşsiz bir alet yapım dehasıdır. 1371 senesinde Emeviyye Camii'nin kuzey minaresi (Minâretü'l-Arûs) üzerine inşa ettiği el-Mizveletü'l-Kübrâ (Büyük Güneş Saati), mermer üzerine kazınmış 2 metreye 1 metre boyutlarında devasa bir astronomi şaheseridir.

Bu saat, sadece günün namaz vakitlerini değil; güneşin burçlardaki derecesini, mevsim dönümlerini, zeval vaktini ve ikindi gölgesinin uzunluğunu hassas eğrilerle gösteriyordu.

Günümüzde parçaları Şam Millî Müzesi'nde muhafaza edilen bu mermer mizvele, İslâm medeniyetinin zamanı kutsal bir emanet olarak nasıl hendeseye nakşettiğinin yaşayan abidesidir.

Müellifin icat ettiği bir diğer harika rasat aleti, el-Âletü'l-Câmia (Evrensel Alet) ve Sandûku'l-Yavâkît (Yâkutlar Sandığı) adını verdiği çok maksatlı taşınabilir astronomi kutusudur.

Bu alet, içinde pusula (kıblenüma), rub'u tahtası, güneş saati ve usturlap kadranlarını tek bir kompakt ahşap sandıkta birleştiriyordu. Seyyahların ve âlimlerin herhangi bir coğrafyada kıbleyi, yerel saati, enlem derecesini ve güneşin irtifâını tek bir hamlede bulmalarını sağlıyordu.

Bu cihaz, seyrüsefer ve mikat aletleri tarihinde entegre taşınabilir navigasyon cihazlarının ilk prototipi kabul edilir.

Modern bilim tarihinin 20. yüzyılın ortalarında E. S. Kennedy, Willy Hartner ve George Saliba tarafından ortaya çıkarılan en çarpıcı keşiflerinden biri, Nicolaus Copernicus'un (Kopernik) 1543 tarihli De revolutionibus eserindeki gezegen ve Ay modellerinin İbnü'ş-Şâtır'ın modelleriyle harfi harfine aynı olmasıdır.

Kopernik'in Ay modeli, İbnü'ş-Şâtır'ın çift episikl modelinin Dünya merkezli sistemden Güneş merkezli sisteme dönüştürülmüş kopyasıdır. Hatta Kopernik'in çizimlerindeki geometrik oranlar, episikl yarıçapları ve kullandığı harflendirmeler dahi İbnü'ş-Şâtır'ın Şam elyazmalarıyla birebir örtüşmektedir.

Bizans üzerinden İtalya'ya (özellikle Padova Üniversitesi'ne) taşınan Arapça astronomi yazmalarının Kopernik tarafından incelendiği ve İbnü'ş-Şâtır'ın hendesî ispatlarının Batı bilim devriminin çekirdeğini oluşturduğu bugün uluslararası bilim tarihçileri tarafından kabul edilen kesin bir hakikattir.

İbnü'ş-Şâtır'ın ardından Şam Emeviyye Camii muvakkithânesi, İslâm dünyasının en mühim astronomi akademilerinden biri haline gelmiştir. Onun talebeleri ve takipçileri olan İbnü's-Serrâc, Şemseddin el-Halîlî ve İbnü'l-Mecdî gibi allâmeler, küresel trigonometri ve mikat cetvellerini mükemmelleştirmiştir.

Bu mektep, ibadetlerin zamansal intizamını kâinatın fezâî intizamıyla mezcederek, camiyi rasathane, minareyi rasat kulesi, seccadeyi ise kıble istikametiyle semaya bağlanan bir tefekkür mihrabı kılmıştır.

Alâüddîn İbnü'ş-Şâtır, kâinatı seyrederken Hakk'ın 'Bedi' ve 'Mukaddir' isimlerinin tecellilerini feleklerin hendesesinde temaşa etmiştir. O, ne antik putperest Yunan'ın dogmalarına teslim olmuş ne de rasat aletlerinin soğuk mekaniğinde boğulmuştur.

Gözüyle gökyüzünü rasat etmiş, aklıyla hendeseyi kurmuş, kalbiyle de kâinatın yegâne Mimar'ına secde etmiştir.

Şam'ın Emeviyye burçlarından yükselen bu muazzam astronomi inkılâbı, SİHRA'nın kütüphanesinde ilim ile irfanın, hendese ile ubûdiyetin nasıl yekvücut olduğunu gösteren bir taç eserdir.