İbnü'n-Nefîs ve Şerhu Teşrîhi'l-Kânûn: Pulmoner Kan Dolaşımı Keşfi, Biyolojik Can ve Felsefî Teoloji
"Kalbin sağ karıncığı ile sol karıncığı arasında hiçbir görünür veya görünmez geçit yoktur; kan ancak akciğer damarları vasıtasıyla havayla karışıp tasfiye olduktan sonra sol karıncığa geçer." — İbnü'n-Nefîs el-Kureşî
FÂSIL I: Şam Nûrî Hastanesi'nden Kahire Mansûrî Darüşşifası'na Bir Tıp Sultanı
Ebû'l-Hasen Alâüddîn Alî b. Ebî'l-Hazm el-Kureşî, ilim aleminde bilinen adıyla İbnü'n-Nefîs (607-687 / 1210-1288), Şam yakınlarındaki Kureşiyye'de doğmuş ve tıp tahsilini devrin en ileri tıp merkezi olan Dımaşk Nûreddîn Zengî Bîmâristânı'nda (Nûrî Hastanesi) Mühezzebüddîn ed-Dahvâr'ın rahle-i tedrisinde tamamlamıştır. Ardından Kahire'ye geçmiş, Memlük sultanı Sultan Baybars'ın şahsî hekimi ve Nasırî Hastanesi ile devasa Mansûrî Bîmâristânı'nın başhekimi (Reîsü'l-Etıbbâ) olmuştur.
İbnü'n-Nefîs sadece bir hekim değil; aynı zamanda Şâfiî fıkhında derinleşmiş bir fakih, mantıkçı, hadisçi ve kelâm âlimidir. Onun tıp sahasındaki tavrı, antik Yunan hekimleri Galen (Câlînûs) ve Hipokrat'ın (Bukrât) sözlerini dogma kabul etmeyip; doğrudan anatomik diseksiyon, mantıkî muhakeme ve fizyolojik gözlemle tahkik eden devrimci bir hürriyet anlayışına dayanır.
FÂSIL II: Şerhu Teşrîhi'l-Kânûn ve Pulmoner Dolaşımın Keşfi
Tıp tarihinde bin beş yüz yıl boyunca Galen'in ortaya koyduğu ve İbn Sînâ'nın da teyit ettiği anatomik yanılgı hüküm sürmüştü. Galen'e göre karaciğerde üretilen venöz kan, sağ karıncığa (ventrikül) gelir, oradan da iki karıncık arasındaki kalın bölmede (septum) bulunan "görünmez gözeneklerden" doğrudan sol karıncığa sızarak burada kalbin hararetiyle hayati ruha (pneuma) dönüşürdü.
İbnü'n-Nefîs, henüz otuzlu yaşlarının başında kaleme aldığı Şerhu Teşrîhi'l-Kânûn (Kânûn Anatomisi Şerhi) adlı eserinde Galen'in bu teorisini kesin bir lisanla reddetmiş ve tıp tarihinin en büyük fizyolojik keşfini ilan etmiştir:
"Kalbin sağ karıncığı ile sol karıncığı arasındaki ara bölme (septum) son derece kesif ve muhkemdir. Galen'in zannettiği gibi orada kanın geçebileceği ne açık bir menfez ne de gizli bir gözenek vardır. Kan sağ karıncığa geldikten sonra, atardamar benzeri damar (arteria pulmonalis) yoluyla akciğerin cevherine pompalanır. Orada akciğerin gözeneklerinde teneffüs edilen temiz hava ile karşılaşır, incelir, tasfiye olur. Tasfiye ve taltif edildikten sonra toplardamar benzeri damar (vena pulmonalis) vasıtasıyla kalbin sol karıncığına ulaşır ve orada hayatî ruh haline gelir."
Bu izah, tıp tarihinde küçük kan dolaşımının (pulmoner dolaşım) dünyadaki ilk eksiksiz tarifidir. Batı dünyasında Michael Servetus'un (1553), Realdo Colombo'nun (1559) ve William Harvey'in (1628) adıyla anılan bu büyük keşif, onlardan tam 300 yıl önce İbnü'n-Nefîs tarafından en ince anatomik ayrıntılarına kadar yazılmıştır.
FÂSIL III: Koroner Dolaşım ve Kalp Kası Beslenmesi
İbnü'n-Nefîs'in kardiyovasküler fizyolojiye kattığı ikinci muazzam keşif, koroner dolaşımdır. Galen, kalbin kendi etinin (miyokard) içindeki boşluklarda bulunan kandan doğrudan beslendiğini iddia ediyordu.
İbnü'n-Nefîs bu görüşü de cerh etmiş; kalbin içindeki kanın kalbin beslenmesi için değil, bütün bedene hayatî ruhu ve kanı dağıtmak için bulunduğunu, kalbin kendi dokusunun ise kalpten çıkan özel koroner damarlar vasıtasıyla beslendiğini ilk kez ortaya koymuştur. Bu tespit, modern kardiyolojinin temel taşıdır.
FÂSIL IV: eş-Şâmil fi't-Tıb: 300 Ciltlik Kayıp Tıp Ansiklopedisi
İbnü'n-Nefîs'in telif azmi efsanevî boyutlardadır. O, İslâm tıp tarihinin en geniş kapsamlı ansiklopedisi olması tasarlanan eş-Şâmil fi't-Tıb adlı dev eseri kaleme almaya başlamıştır. Rivayete göre bu eseri 300 cilt olarak planlamış, ancak vefatı sebebiyle seksen cildini tamamlayabilmiştir. Günümüze intikal eden ciltleri dahi cerrahî aletler, farmakoloji, patoloji ve cerrahî ameliyat teknikleri hususunda İbn Sînâ'nın Kânûn'unu ve Zehrâvî'nin Tasrîf'ini aşan emsalsiz müşahedeler ihtiva eder.
Eserlerinde cerrahî müdahaleler sırasında damarların bağlanması (ligatür), anestezi benzeri uyutucu bitki terkipleri, kemik kırıklarının sabitlenmesi ve göz cerrahisinde katarakt operasyonlarının safhaları en ince teferruatına kadar zikredilmiştir.
FÂSIL V: er-Risâletü'l-Kâmiliyye ve Felsefî Teoloji: Fâdıl bin Nâtık
İbnü'n-Nefîs, tıp ilminin ötesinde felsefî teoloji ve edebiyat sahasında da çığır açıcı bir eser vermiştir: er-Risâletü'l-Kâmiliyye fi's-Sîreti'n-Nebeviyye (diğer adıyla Fâdıl bin Nâtık). İbn Tufeyl'in Hayy bin Yakzân romanına nazire ve ilmî bir cevap olarak kaleme alınan bu eser, ıssız bir adada kendi kendine var olan ve akıl yoluyla Allah'ın varlığına, kâinatın nizamına, peygamberliğin lüzumuna, haşir ve ahiret ahvaline ulaşan Fâdıl'ın serüvenini anlatır.
Eser aynı zamanda tarihin ilk apokaliptik ve fütüristik teolojik romanlarından biridir. İbnü'n-Nefîs burada tıp, biyoloji ve jeoloji bilgilerini kullanarak insanın ana rahmindeki embriyolojik gelişiminden kıyamet günü bedenlerin yeniden dirilişine (haşr-i cismânî) kadar bütün safhaları rasyonel ve felsefî bir diyalektikle ispatlar.
Kardiyovasküler Fizyoloji Devrimi: Galen, İbn Sînâ ve İbnü'n-Nefîs Doktrinleri Karşılaştırması
| Anatomik ve Fizyolojik Alan | Câlînûs (Galen) & İbn Sînâ Görüşü | İbnü'n-Nefîs'in Devrimci Tespiti (1242) | Modern Kardiyoloji Doğrulaması |
|---|---|---|---|
| İki Karıncık Arası Bölme (Septum) | Septum geçirgendir; kan görünmez mikro-gözeneklerden sağdan sola doğrudan sızar. | Septum son derece kesif, kalın ve masiftir; asla delik veya gözenek barındırmaz. | İntraventriküler septum anatomik olarak geçirimsizdir (VSD patolojisi hariç). |
| Pulmoner Dolaşım Yolu | Akciğer damarları kalpten akciğere sadece dumanlı atıkları (buhar) atmak için gider. | Kan sağ karıncıktan arteria pulmonalis ile akciğere pompalanır, hava ile karışıp vena pulmonalis ile sola döner. | Küçük kan dolaşımı (sağ ventrikül → akciğer kapillerleri → sol atriyum). |
| Kanın Akciğerde Oksijenlenmesi | Kan kalpte pneuma ile karışır; akciğer sadece körük vazifesi görür. | Kan akciğerin süngerimsi dokusunda teneffüs edilen temiz hava ile doğrudan temas eder ve latifleşir. | Alveoler gaz değişimi: Kandan $CO_2$ salınımı ve eritrositlerin $O_2$ bağlaması. |
| Kalp Kasının Beslenmesi (Koroner) | Kalp kendi ventriküllerindeki kandan doğrudan difüzyonla beslenir. | Ventriküldeki kan kalbin beslenmesi için değildir; kalp kendi damarları (koroner arterler) ile beslenir. | Koroner arter anatomisi ve miyokard perfüzyon mekanizması. |
| Felsefî ve Teolojik Antropoloji | Ruh karaciğer, kalp ve beyin arasında üç farklı kuvvete bölünmüştür. | Nefs tek bir cevherdir; hayatî ruh sol ventrikülde parlayan tek bir letafettir. | Bütüncül psikosomatik insan biyolojisi ve tekil ruh doktrini. |
FÂSIL VI: İbnü'n-Nefîs'in Ahlâkı, Vasiyeti ve Tarihî Adaletin Tecellîsi
687/1288 senesinde Kahire'de ağır bir hastalığa yakalandığında hekim arkadaşları kendisine canını kurtarmak için az miktarda şarap içmesini tavsiye etmiş; ancak büyük allâme, "Karnımda bir damla haram varken Allah'ın huzuruna çıkamam" diyerek bu teklifi reddetmiş ve takva üzere ruhunu teslim etmiştir. Vefatında muazzam kütüphanesini ve bütün mal varlığını idareciliğini yaptığı Mansûrî Hastanesi'ne vakfetmiştir.
Yüzyıllar boyunca Arapça yazmalarda saklı kalan ve Batı tarafından görmezden gelinen pulmoner dolaşım keşfi, 1924 senesinde Mısırlı tıp doktoru Muhyiddin et-Tıtâvî'nin Berlin Devlet Kütüphanesi'ndeki Şerhu Teşrîhi'l-Kânûn yazmasını (No: 6224) keşfedip doktora tezi olarak neşretmesiyle dünya bilim tarihinin kabul ettiği sarsılmaz bir hakikat olmuştur. İbnü'n-Nefîs, İslâm tıbbının hakikati aramadaki tavizsiz hürriyetinin ve ilmî cesaretinin ebedî timsalidir.