İbnü'n-Nefîs ve Şerhu Teşrîhi'l-Kānûn: Küçük Kan Dolaşımının Keşfi, Pulmoner Transit ve Kalp Anatomisi Külliyâtı

İslâm tıp tarihinin fizyoloji alanındaki en büyük devrimcisi olan Alâüddîn Ali b. Ebî'l-Hazm el-Kureşî ed-Dımaşkî (tarihte İbnü'n-Nefîs olarak anılır), Şam yakınlarındaki Kureş köyünde doğmuştur. Şam'daki ünlü Nûreddîn Bîmâristanı'nda dönemin büyük hekimi Mühezzebüddîn ed-Dahvâr'dan tıp tahsil etmiş; aynı zamanda Şâfiî fıkhı, kelâm, mantık, hadis ve Arap dili ilimlerinde çağının otoritesi mertebesine yükselmiştir.

Eyyûbî ve ardından Memlük sultanlarının davetiyle Kahire'ye giden İbnü'n-Nefîs, Mısır'ın en büyük tıp merkezi olan Nâsırî Bîmâristanı'nın ve Mansûrî Bîmâristanı'nın başhekimliğine (Reîsü'l-Ettıbbâ) tayin edilmiştir. Sultan Baybars'ın özel hekimliğini yapmış, ömrünün sonuna kadar Kahire'deki medreselerde hem fıkıh hem de tıp dersleri vermiştir. Vefatında muazzam kütüphanesini ve evini Mansûrî Hastanesi'ne vakfetmiştir.

«Tıbbî meselelerde geçmiş üstatların sözlerine hürmet ederiz, lakin hakikati müşahede ve akıl terazisinde tartmaktan asla vazgeçmeyiz. Galen veya İbn Sînâ dahi olsa, tabiatın kanununa uymayan fikirleri delille tashih etmek ilmin namusudur.» — İbnü'n-Nefîs, Şerhu Teşrîhi'l-Kānûn

İbnü'n-Nefîs, İbn Sînâ'nın el-Kānûn fi't-Tıbb adlı başyapıtına çeşitli şerhler yazmıştır; ancak bunlardan Şerhu Teşrîhi'l-Kānûn (Kānûn'un Anatomi Kısmının Şerhi), tıp tarihinin yönünü değiştiren bir başyapıttır. Eser, İbn Sînâ'nın anatomiye dair tüm tespitlerini satır satır inceler ve her bir organın işlevini fizyolojik açıdan eleştirir.

İbnü'n-Nefîs bu eserinde, Galen'den beri yaklaşık 1500 yıldır hiç kimsenin sorgulamaya cesaret edemediği kalp anatomisi dogmasını yerle bir etmiş; kanın iki karıncık arasında doğrudan geçtiği masalını reddederek akciğer dolaşımını eksiksiz formüle etmiştir.

Galen ve onu takip eden İbn Sînâ, kalbin sağ karıncığı (ventrikül) ile sol karıncığı arasındaki bölmede (interventriküler septum) gözle görülmeyen gözeneklerin bulunduğunu, karaciğerden gelen kanın bu gözeneklerden süzülerek sol karıncığa geçtiğini ve orada hava ile karışıp 'hayatî ruh' (pneuma) ürettiğini iddia etmekteydi.

İbnü'n-Nefîs, 1242 yılında kaleme aldığı eserinde tarihte ilk kez bu yanılgıyı yıkarak şu muazzam gerçeği ilan etmiştir:

«Kalbin sağ karıncığı ile sol karıncığı arasında hiçbir geçit yoktur. Zira kalbin ara bölmesi (hâciz / septum) gayet sert, kesif ve masiftir; orada ne bir delik ne de Galen'in zannettiği gibi görünmez gözenekler mevcuttur. Sağ karıncıktaki kan, ancak akciğer atardamarı (eş-şiryânü'r-rievî / pulmoner arter) vasıtasıyla akciğerin içine akmalıdır... Akciğer dokusunda teneffüs edilen saf hava ile karışıp arınmalı, incelmeli ve oradan akciğer toplardamarı (el-verîdü'r-rievî / pulmoner ven) yoluyla kalbin sol karıncığına geri dönmelidir.» — İbnü'n-Nefîs

Bu metin, Batı'da Michael Servetus (1553), Realdo Colombo (1559) ve William Harvey'den (1628) tam üç asır önce pulmoner küçük kan dolaşımının eksiksiz, anatomik ve fizyolojik tarifidir.

İbnü'n-Nefîs'in bir diğer devrimci anatomik keşfi, koroner dolaşım sistemidir. Antik Grek hekimleri, kalbin karıncıklarında depolanan kandan doğrudan beslendiğini varsayıyordu.

İbnü'n-Nefîs ise kalbin bir kas kitlesi olduğunu ve içindeki kanın süratle akıp gitmesi sebebiyle kalbi besleyemeyeceğini; kalbin dokusunu beslemek üzere bizzat kalbin dış yüzeyine dağılan özel damarların (koroner arterler) varlığını ortaya koymuştur. Bu tespit, kardiyoloji tarihinin temel taşlarından biridir.

Mikroskobun henüz icat edilmediği 13. yüzyılda İbnü'n-Nefîs, akciğer içindeki kan dolaşımını açıklarken kılcal damarların (kapiller ağ) varlığını mantıksal ve fizyolojik bir zorunluluk olarak ortaya koymuştur:

Akciğer atardamarının getirdiği koyu ve kesif kanın, akciğerin gözenekli dokusu içinde son derece ince dallara ayrılarak havanın temasıyla inceldiğini ve ardından akciğer toplardamarının ince kılcal uçları tarafından emilerek sol karıncığa taşındığını ifade etmiştir. Marcello Malpighi'nin 1661'de mikroskopla göreceği kapiller ağı, İbnü'n-Nefîs zihnî bir mikroskopla dört asır evvel tarif etmiştir.

Antik dünyada akciğerlerin görevi sadece kalbi serinleten bir yelpaze olarak kabul edilirdi. İbnü'n-Nefîs bu ilkel görüşü tashih ederek akciğerlerin bir kimyasal ve mekanik arınma organı olduğunu ispatlamıştır:

• Havadaki oksijenin (saf havanın) kana geçişi ve kandaki dumanlı atıkların (buhârât / karbondioksit) nefes verme yoluyla dışarı atılması döngüsünü açıklamıştır.
• Diyafram kası ve kaburgalar arası kasların göğüs kafesini genişleterek vakum etkisiyle havayı içeri çektiğini (aktif solunum) fizyolojik olarak izah etmiştir.

İbnü'n-Nefîs'in ilim aşkı ve yazma enerjisi akıllara durgunluk verecek mertebededir. Hayatının en büyük projesi olan Kitâbü'ş-Şâmil fi't-Tıbb (Tıbbın Kapsamlı Ansiklopedisi), toplam 300 cilt olarak tasarlanmış devasa bir tıbbî külliyâttır.

Tarihçiler, İbnü'n-Nefîs'in yazı yazarken divitin mürekkebi bitince vakit kaybetmemek için iki eline birden kalem alarak sayfalar dolusu metni hafızasından kaydettiğini nakleder. Eserin tamamı bitirilememiş olsa da, günümüze ulaşan onlarca cildi cerrahi aletler, farmakolojik terkipler ve klinik tedaviler konusunda eşsiz bir hazinedir.

İbnü'n-Nefîs sadece bir hekim değil, aynı zamanda derin bir İslâm filozofudur. İbn Tufeyl'in meşhur Hayy b. Yakzân felsefî romanına karşılık olarak kaleme aldığı er-Risâletü'l-Kâmiliyye fi's-Sîreti'n-Nebeviyye (Fâzıl b. Nâtık), İslâm edebiyatının ikinci büyük felsefî romanıdır.

Issız bir adada kendi kendine var olan Fâzıl'ın aklını kullanarak Allah'ın varlığına, peygamberliğin gerekliliğine, İslâm şeriatının hikmetlerine ve ahiret hayatının hakikatine adım adım ulaşmasını anlatan bu eser, aklın vahiy ile kusursuz uyumunu felsefî bir zarafetle savunur.

Bir Şâfiî fıkıh âlimi olarak İbnü'n-Nefîs, tıp ilmini bir farz-ı kifâye (toplumun varlığı için zorunlu ibadet derecesinde bir vazife) kabul etmiştir. Hastalık anında haram maddelerle tedaviye tevessül edilmemesi, hastanın bedenine verilen zararın tazmini ve tabibin amelî mesuliyeti konularında fıkhî kaideler koymuştur.

Kendi vefat döşeğinde hekim arkadaşlarının şarapla tedavi teklifini «Mideme bir damla dahi haram sokarak Rabbime kavuşmak istemem» diyerek reddetmesi, ilmi ile ameli arasındaki sarsılmaz tevhid bağını gösterir.

İbnü'n-Nefîs'in küçük kan dolaşımını keşfettiği gerçeği, Batı merkezli tıp tarihi anlatılarında yüzyıllar boyunca Servetus ve Harvey'e mâl edilmiş; ancak 1924 yılında Mısırlı tıp doktoru Muhyiddin et-Tatâvî'nin Berlin Kütüphanesi'ndeki Şerhu Teşrîhi'l-Kānûn yazmasını keşfedip doktora tezi olarak yayımlamasıyla tıp tarihi hakikatine kavuşmuştur.

Alman ve Fransız tıp akademileri bu keşfi resmen tescil etmiş ve İbnü'n-Nefîs'in pulmoner dolaşımın mutlak ilk kâşifi olduğu dünya çapında kabul edilmiştir. Sihravemen Külliyâtı olarak İbnü'n-Nefîs'in hakikat aşkını, anatomik cesaretini ve tıp tarihindeki ölümsüz makamını hürmetle kayda geçiriyoruz.