İbnü'n-Nefîs: Küçük Kan Dolaşımı, Kalbin Bâtınî Mimarisi ve Rûh-ı Hayvânî

İbnü'n-Nefîs, 1210 civarında Şam yakınlarındaki Kuraşiyye kasabasında dünyaya gelmiş, devrin meşhur Nûreddîn Zengî Dârüşşifâsı'nda Muhazzebüddin ed-Dahvâr gibi büyük üstatların rahle-i tedrisinde yetişmiştir. Daha sonra Kahire'ye geçmiş, Memlûk Sultanı Baybars'ın başhekimi olmuş ve Mansûrî Hastanesi'nin reisliğine tayin edilmiştir. İbnü'n-Nefîs yalnızca bir tabip değil; aynı zamanda Şâfiî fıkhı, hadis usûlü, mantık ve kelâm sahasında fetvalar veren bir allâmedir. Eserlerini kaleme alırken kütüphaneye bakmaksızın, doğrudan kendi tecrübe ve zihnî tahkikiyle satırlara dökmesiyle tanınır. Vefat ettiğinde Kahire'deki evini, muazzam kütüphanesini ve tüm mal varlığını kurucusu olduğu Mansûrî Hastanesi'ne vakfetmiştir.

Antikçağ'dan 13. yüzyıla kadar tıp dünyasına Galen'in ve onu takip eden İbn Sînâ'nın teorisi hâkimdi. Bu teoriye göre, kalbin sağ karıncığı ile sol karıncığı arasındaki etli duvar (septum) üzerinde gözle görülmeyen gözenekler vardı; kan bu gözeneklerden doğrudan sağdan sola geçerek sol karıncıkta havayla birleşip hayâtî rûha dönüşüyordu. İbnü'n-Nefîs, 'Şerhu Teşrîhi'l-Kânûn' adlı eserinde bu teoriyi kesin bir dille reddetmiştir: 'Kalbin iki karıncığı arasında hiçbir geçit ve menfez yoktur. Kalbin eti katı ve kesif olup aradaki septum tamamen kapalıdır. Kanın sağ karıncıktan sol karıncığa geçmesi için başka bir yola ihtiyaç vardır.' Bu teşhis, tıp tarihinde deneysel gözleme ve mantığa dayalı en cesur devrimlerden biridir.

İbnü'n-Nefîs, septumdan geçemeyen kanın hakiki rotasını şöyle açıklamıştır: 'Sağ karıncıktaki kan, kalın damar (akciğer atardamarı / arteria pulmonalis) vasıtasıyla akciğerlere sevk edilir. Akciğerlerin gözenekli dokusu içinde yayılır, orada nefesle alınan temiz hava ile karışır, incelir ve tasfiye edilir. Ardından akciğer toplardamarı (vena pulmonalis) vasıtasıyla kalbin sol karıncığına geri döner. Orada kanın en saf ve latif cüzü, hava ile mezcolunarak Rûh-ı Hayvânî'yi teşkil eder.' Bu keşif, Batı dünyasında Michael Servetus (1553) ve Realdo Colombo'dan (1559) tam 300 yıl önce İbnü'n-Nefîs tarafından en berrak şekilde formüle edilmiştir.

İbnü'n-Nefîs, sadece akciğer dolaşımını değil; akciğer atardamarı ile toplardamarı arasındaki görünmez mikroskobik bağlantıları, yani 'kılcal damar şebekesini' (kapiller) de asırlar öncesinden zihnen öngörmüştür. Akciğer damarlarının birbirine açılan ince uçlarla kanı hava ile temas ettirdiğini yazmıştır. Dahası, kalbin kendi kas dokusunun beslenmesini incelemiş ve kalbin karıncıklarındaki kandan değil, kalbi çevreleyen hususi damarlardan (koroner arterler) beslendiğini ispat etmiştir. 'Kalp, içindeki kanla değil, kendi damarlarından gelen kanla hayat bulur' tespiti, modern kardiyolojinin temel taşıdır.

İslam hekimleri bedenin canlılığını üç ana 'Ruh' (biyofiziksel latif buhar) mertebesiyle izah etmişlerdir. İbnü'n-Nefîs, bu hiyerarşiyi kelâmî ve tıbbî temelde mükemmelleştirmiştir: 1. Rûh-ı Tabîî (Doğal Ruh): Karaciğerde hasıl olan, beslenmeyi, büyümeyi ve üremeyi temin eden nebatî güç. 2. Rûh-ı Hayvânî (Hayâtî Ruh): Kalpte, temizlenmiş kan ile nefesin birleşmesinden doğan, damarlar yoluyla tüm bedene yayılarak canlılığı ve nabzı sağlayan seyyâl güç. 3. Rûh-ı Nefsânî (Zihnî/Mânevi Ruh): Beyinde hayâtî ruhun daha da incelip saflaşmasıyla oluşan, his, hafıza, tefekkür ve iradî hareketleri yöneten melekûtî nur. İbnü'n-Nefîs'e göre kalp, bu üç ruhun kaynaşma ve dağılma merkezidir.

İbnü'n-Nefîs, anatomik kalbin (et parçası olan sanevberî yürek) arkasında duran latif 'Hakîkat-i Kalb'i tasavvufî ve tefsirî derinlikle tahlil etmiştir. Kur'an-ı Kerîm'de kalbin dört mertebesi vardır: Sadr (İslam'ın ve imanın tecelli ettiği dış kalkan), Kalp (tefekkür ve takvanın mekânı), Fuâd (müşahede ve basiretin merkezi) ve Lübb/Şeğaf (ilahî aşk ve muhabbetullahın sır hazinesi). Akciğerlerde hava ile arınan kan kalbe döküldüğünde, sadece bedene oksijen taşımaz; zikir ve tefekkürle nurlanmış latif bir enerjiyi tüm hücrelere zerk eder. Kalbin ritmi (nabız), kâinatın devam eden ilahî 'Hû' zikrinin bedendeki yankısıdır.

İbnü'n-Nefîs sadece bir tıp üstadı değil; İbn Tufeyl'in Hayy bin Yakzân'ına nazire olarak kaleme aldığı 'er-Risâletü'l-Kâmiliyye' (Kâmil'in Risalesi) adlı felsefi romanın da yazarıdır. Issız bir adada tabiatın bağrında kendiliğinden var olan 'Kâmil' adlı kahramanın aklî tekâmülünü anlatan bu eser, aklın vahiy ile uyumunu, nübüvvetin zaruretini ve ahiretin bedensel haşrini ispat eder. Tıbbî anatomi bilgisini romandaki insanın oluşum süreçlerine nakşeden İbnü'n-Nefîs, hekimlik ile nübüvvet hikmetini muhteşem bir edebî dille birleştirmiştir.

İbnü'n-Nefîs'in küçük kan dolaşımını keşfettiği gerçeği, asırlarca kütüphanelerin tozlu raflarında beklemiş; nihayet 1924 yılında Mısırlı hekim Dr. Muhyiddin et-Tıtâvî tarafından Berlin Prusya Devlet Kütüphanesi'nde bulunan 'Şerhu Teşrîhi'l-Kânûn' yazmasıyla dünya tıp tarihine tescil ettirilmiştir. Batı bilim dünyası, William Harvey ve Servetus'tan asırlar önce bu hakikatin Kahire dârüşşifâsında yazıldığını kabul etmek zorunda kalmıştır. Sihravemen Külliyatı, İbnü'n-Nefîs'in mirasını bedenin bir makine değil, ilahî bir mabet; kalbin ise hem kanı hem de hakikati devrettiren mukaddes bir merkez olduğunu hatırlatan bir hikmet meşalesi olarak yaşatmaktadır.

İslam tıp felsefesinde Alâüddin İbnü'n-Nefîs (ö. 687/1288), İbn Sînâ'nın el-Kānûn fî't-Tıbb adlı dev eserine yazdığı Şerhu Teşrîhi'l-Kānûn ile tıp tarihinin en radikal paradigmal dönüşümünü gerçekleştirmiştir. Antik Yunan hekimi Galen ve onu takip eden İbn Sînâ, sağ karıncıktan sol karıncığa kanın, kalbin iki bölmesi arasındaki duvarda (septum inter-ventriculare) bulunan görünmez mikroskobik gözeneklerden sızarak geçtiğini savunmaktaydı.

İbnü'n-Nefîs, cerrahi diseksiyon ve anatomi müşahedelerine dayanarak şu sarsıcı tespiti yapmıştır: "Sağ ve sol karıncık arasında hiçbir delik, geçit veya gözenek yoktur. Kalbin orta perdesi son derece kesif ve serttir; kanın buradan doğrudan sızması anatomik olarak imkânsızdır." Bu kesin tespit, kalbin kapalı bir kas yapısı olduğunu ortaya koyarak küçük kan dolaşımının keşfine zemin hazırlamıştır.

İbnü'n-Nefîs'in kardiyoloji tarihindeki devrimi, sağ karıncıktaki kanın sol karıncığa nasıl geçtiğini ilk kez doğru tarif etmesidir: Kan, vena arteriosa (pulmoner arter) yoluyla akciğer dokusuna pompalanır; orada solunan havanın saf cevheriyle karışıp incelir ve tasfiye edilir; ardından arteria venosa (pulmoner ven) vasıtasıyla sol karıncığa döner.

Bu biyolojik süreç, İbnü'n-Nefîs'in felsefesinde salt mekanik bir sıvı akışı değildir. Kanın akciğerde hava ile birleşmesi, bedenin tüm uzuvlarına hayat veren rûh-ı hayevânînin (vital spirit) doğum anıdır. Sol karıncıkta letafet kazanan bu temizlenmiş kan, aort damarıyla bütün bedene yayılarak hücreleri besler ve hayati harareti (harâret-i garîziyye) diri tutar. Bu keşif, Batı'da Realdo Colombo ve William Harvey'den tam 300 yıl önce İslam dünyasında yazılmış ve belgelenmiştir.

İbnü'n-Nefîs, felsefe alanında da İbn Sînâ'nın düalizmini derinlemesine eleştirmiştir. İbn Sînâ'nın meşhur "Boşlukta asılı duran, hiçbir duyusu çalışmayan uçan adam kendi benliğinin farkındadır" metaforuna karşı İbnü'n-Nefîs, nefsin bedenden tamamen bağımsız soyut bir varlık olarak kurgulanamayacağını savunmuştur.

Ona göre nefs, bedenin mizaç dengesi ve biyolojik organlarıyla doğrudan irtibatlı, et ve kemikle kaim bir canlılık hakikatidir. Kalp durduğunda veya kanın ruh-ı hayevânî taşıma kabiliyeti tükendiğinde, nefsin bu mülk âlemindeki tezahürü son bulur. Dolayısıyla ruh sağlığı bedenin fizyolojik dengesinden, kalp sağlığı ise ruhun sükûnet ve zikrullah ile itminana ermesinden ayrı düşünülemez.

İbnü'n-Nefîs'in ortaya koyduğu bu anatomik gerçeklik, İslâm hekimlerinin beden ile ruhu birbirinden koparmayan tevhidî tıp anlayışının en kusursuz anıtıdır.

İbnü'n-Nefîs, yalnızca kardiyolojide değil nöroanatomi sahasında da çığır açıcı gözlemler kaydetmiştir. Şerhu Teşrîh'in dimağ ve asab (sinir) bahsinde, beynin üç ana ventrikülünü (batn-ı mukaddem, batn-ı evsat, batn-ı müahhar) incelemiş; duyu verilerinin beyne iletilmesinde rûh-ı nefsânînin (psişik ruh) sinir lifleri boyunca elektriksel/akışkan bir dalgalanmayla hareket ettiğini öne sürmüştür.

Görme sinirlerinin (nervus opticus) optik kiyazmada çaprazlaşmasını anatomik olarak resmeden İbnü'n-Nefîs, iki gözün tek bir görüntüyü nasıl algıladığını (binoküler görme) açıklamıştır. Ona göre dimağ, nefsin idrak aletidir; fakat hislerin birleştiği, sevgi, korku, ümit ve aşkın kaynadığı asıl merkez kalptir. Böylece akıl ile kalbi organik bir sinir ve damar ağıyla birbirine bağlamıştır.

İbnü'n-Nefîs, Şam Nûreddîn Zengî Bîmâristanı ve Kahire Mansûrî Hastanesi'nde başhekimlik yaparken bizzat yazdığı tıp etiği risalelerinde, hekimin meslek ahlakını bir ibadet ciddiyetiyle ele almıştır. Hipokrat'ın Aforizmalar (Fusûl) eserine yazdığı şerhte, bir hekimin hastasını muayene ederken sadece fiziki semptomları değil; hastanın vicdani durumunu, iç huzurunu ve kederlerini de teşhis etmesi gerektiğini vurgular.

"Şifa ancak Allah'tandır; hekim ise ancak tabiatın yaratılıştan sahip olduğu iyileşme gücüne (kuvve-i müdebbire-i bedeniyye) hizmet eden nâzik bir hademedir" vecizesiyle hekimin kibirden arınmasını şart koşar. Gece nöbetlerinde fakir hastalardan hiçbir ücret almaması, vefatında tüm servetini, devasa kütüphanesini ve cerrahi aletlerini Kahire Mansûrî Dârüşşifası'na vakfetmesi, onun bu yüce ahlakının amelî ispatıdır.