İbnü’l-Vezîr el-Yemânî ve Îsârü’l-Hakk ale’l-Halk: Hadis Usûlü, Nebevî Kelâm ve İttihad Külliyâtı

Hicrî dokuzuncu asrın başında Yemen coğrafyası, Zeydî imâmet doktrini, Mu'tezilî kelâm nazariyeleri ve Eş'arî-Şâfiî havzalarının kesişim noktasında derin fikrî çalkantılara sahne olmaktaydı. Muhammed b. İbrâhîm b. el-Vezîr el-Hasenî es-San'ânî (v. 840/1436), San'a'nın köklü ve asil bir ilim hanedanında dünyaya geldi. Babası ve dedeleri Zeydî fıkhının ve Mûtezilî kelâmın en yetkin üstatlarıydı. İbnü'l-Vezîr, henüz genç yaşta fıkıh, ferâiz, usûl-i fıkıh, nahiv ve belâgat sahasında emsalsiz bir vukûfiyet kazandı; ancak onun ruhunu tatmin etmeyen şey, mezhep taassubunun nasların önüne geçmesi ve aklî kıyasların Nebevî sünneti gölgelemesiydi.

Hac vesilesiyle gittiği Hicaz'da İbn Hacer el-Askalânî, Takıyyüddîn el-Fâsî ve devrin önde gelen allâmeleriyle buluştu; Kütüb-i Sitte ve İslâm hadis külliyâtını doğrudan râvî silsileleriyle mütalaa etti. Bu karşılaşma, onda zihnî bir inkılâba yol açtı. O, taklit bağlarını çözerek doğrudan Kitap ve Sünnet'e dönme kararı aldı. Bu karar, mensubu olduğu Zeydî çevrede büyük infial uyandırsa da o, kınayıcının kınamasından korkmaksızın Nebevî irfânın bayraktarlığını üstlendi.

İbnü'l-Vezîr'in en abidevî şaheseri olan Îsârü'l-Hakk ale'l-Halk fî Raddi'l-Hilâfât ile'l-Mezhebi'l-Hakk min Usûli't-Tevhîd, isminden de anlaşılacağı üzere hakikati beşerî kabullerin, mezhep çıkarlarının ve kabile taassuplarının üstünde tutma manifestosudur. Müellif, eserin mukaddimesinde insanın yaratılış gayesinin fırkacılık yapmak değil, Allah'ın muradını safiyetle idrak etmek olduğunu ilan eder.

"Hakikat tektir ve o, falan veya filan mezhebin tekelinde değildir. Eğer bir kimse insanların hatırı için vahyin sarih beyanından saparsa, o kimse hakkı halka kurban etmiştir. Biz ise halkın hatırını değil, hakkın rızasını ihtiyar ettik."

Eser, sadece kuru bir polemik kitabı değildir; İslâm düşünce tarihindeki Mu'tezile, Cehmiyye, Bâtıniyye, Felâsife, Eş'ariyye ve Mâtürîdiyye mezheplerinin temel argümanlarını tarafsız bir riyazî hassasiyetle masaya yatıran bir mukayeseli kelâm ve usûl ansiklopedisidir.

Kelâmcılar tarih boyunca aklî burhanları öncelerken mütekaddimûn hadisçileri aklî tahlillere şüpheyle yaklaşmış, bu da İslâm düşüncesinde 'ehl-i re'y/ehl-i kelâm' ile 'ehl-i hadîs' arasında derin bir kutuplaşma doğurmuştur. İbnü'l-Vezîr, bu iki nehrin yatağını birleştiren dâhiyâne bir metodoloji geliştirdi.

Ona göre, sahih akıl ile sarih nakil asla çatışmaz; zira aklı yaratan da vahyi indiren de aynı Hakîm olan Allah'tır. Eğer görünürde bir çelişki varsa, bu ya aklın kendi sınırlarını aşmasından ya da rivayetin sübût veya delâlet açısından zayıf olmasından kaynaklanır. İbnü'l-Vezîr, kelâmcıların kuru diyalektiğini Nebevî sünnetin canlı irfanıyla terbiye etmiş; hadisçilerin rivayet hassasiyetini ise derin bir usûl mantığıyla donatmıştır.

İlâhî sıfatlar bahsinde İbnü'l-Vezîr, aşırı te'vilci Cehmiyye ve Mu'tezile ile lafızcı Müşebbihe/Mücessime arasında Ehl-i Sünnet'in ve erken dönem Selef imamlarının metodunu diriltmiştir. 'Leyse kemislihî şey'ün ve hüve's-Semî'u'l-Basîr' (Şûrâ 11) âyetini merkezî kutup kabul eder.

Ona göre Allah Teâlâ, Kur'ân-ı Kerîm'de ve sahih sünnette zâtını nasıl vasfetmişse öylece isbât edilmeli; ancak hiçbir mahlukata benzetilmeksizin (bilâ teşbîh), keyfiyeti insana meçhul bırakılarak (bilâ tekyîf) ve anlamı iptal edilmeksizin (bilâ ta'tîl) kabul edilmelidir. Müellif, kelâmcıların sırf Aristo felsefesinin araz ve cevher kategorilerine uymuyor diye sahih hadislerde geçen nüzûl, istivâ ve rü'yetullâh gibi sıfatları keyfî te'villerle bozmalarını ilmî delillerle çürütmüştür.

İbnü'l-Vezîr'in İslâm düşüncesine en büyük armağanlarından biri, mezheplerin birbirini kolayca dinden çıkarma (tekfir) cinnetine karşı inşa ettiği fıkhî ve ahlâkî kaledir. Îsârü'l-Hakk'ın en geniş bölümlerinden biri, ehl-i kıbleden olan fırkaların hata ettikleri konularda dinden çıkmış sayılmayacakları ispatına ayrılmıştır.

Müellif, sahîh hadisleri zikrederek Resûlullâh'ın (s.a.v.) şu uyarısını hatırlatır: 'Bir kimse kardeşine ey kâfir derse, ikisinden biri bu sıfatla döner.' İbnü'l-Vezîr, te'vil ehli olan bir fırkanın görüşünde isabet etmese dahi küfre nispet edilemeyeceğini; ancak dînin zarûriyâtından olan açık bir hükmü (namazın farziyeti, haramların açıkça inkârı gibi) bilerek reddeden kimsenin dinden çıkacağını vazetmiştir.

Kelâm tarihinde en çetin tartışmalardan biri, cehennem azabının ehl-i şirk ve kâfirler için ebedî mi kalacağı yoksa ilahî rahmetin her şeyi kuşatması (Rahmetî vesiat külle şey') sırrınca bir nihayetinin mi bulunacağı meselesidir. İbnü'l-Vezîr, İbn Kayyim ve İbn Teymiyye'nin risalelerini derinlemesine tetkik etmiş ve bu husustaki nassları tarafsızca ortaya koymuştur.

O, kesin bir hüküm bina etmek yerine, Allah'ın gazabının önüne geçen rahmetinin nihayetsizliğini, Kur'an'daki 'illâ mâ şâe Rabbük' istisnalarını ve sahâbeden Hz. Ömer, İbn Mes'ûd ve Ebû Saîd el-Hudrî'den nakledilen rivayetleri serdederek, Allah'ın cezalandırmaktan müstağnî, af ve keremde ise nihayetsiz olduğunu hatırlatır. Bu yaklaşım, katı kelâmî şablonlara karşı ilahî merhamet kapısının tefekkür edilmesini sağlamıştır.

İbnü'l-Vezîr'in sekiz büyük cilt halinde telif ettiği el-Avâsım ve'l-Kavâsım, hadis sahasında yazılmış en muazzam savunma ve tenkid külliyâtıdır. Eser, Zeydî müellif İbnü'l-Murtezâ'nın kelâmî görüşlerine reddiye olarak başlamış, fakat zamanla İslâm rivayet zincirinin anatomisine dönüşmüştür.

Müellif, İmam Buhârî ve İmam Müslim'in Sahîh'lerinde yer alan hadislerin isnad zincirlerini kılı kırk yaran bir titizlikle incelemiş; aklî gerekçelerle uydurma ilan edilmek istenen sahih hadislerin derûnî manalarını şerh etmiştir. O, hadis tenkidinde sadece isnadın güvenilirliğini değil, metnin Kur'ân'ın genel makāsıdına ve sahih akla uygunluğunu da şart koşan öncü bir usûlcüdür.

İbnü'l-Vezîr, İslâm felsefecilerinin (Fârâbî ve İbn Sînâ) aklı faal akıl ile birleştirerek peygamberlik rütbesine çıkarma teşebbüslerini şiddetle tenkit etmiştir. Ona göre akıl, nakli anlamak, delilleri tartmak ve dünyevî maslahatları tanzim etmek için verilmiş bir terazidir; ancak terazi, tartamayacağı dağların ağırlığını tartmaya kalkarsa kırılır.

Gayb âlemi, âhiret halleri, melekût nizamı ve Allah'ın zâtî sıfatları, insan aklının empirik ve mantıkî sınırlarının ötesindedir. Dolayısıyla gayb hususunda yegâne rehber vahiy ve Nübüvvet nurudur. Aklın buradaki vazifesi hakemlik değil, teslimiyet ve tefekkürdür.

Ortaçağ İslâm dünyasında ictihad kapısının kapandığı ve herkesin dört mezhepten birini körü körüne taklit etmesi gerektiği iddialarına karşı İbnü'l-Vezîr, gür bir sesle ictihadın kıyamete kadar baki olduğunu haykırmıştır. Bir müçtehidin görüşünün nasların önüne geçirilmesini 'şirk-i hafî' (gizli şirk) tehlikesi olarak görmüştür.

Bir âlimin vazifesi, İmam Ebû Hanîfe, İmam Şâfiî, İmam Mâlik veya İmam Ahmed'in sözünü din kabul etmek değil; onların istifade ettiği kaynak olan Kur'an ve Sünnet'e bizzat inerek zamana ve zemine göre hüküm çıkarmaktır. İbnü'l-Vezîr'in bu mutlak ictihad çağrısı, yüzyıllar sonra Yemen ve Mısır ıslahat hareketlerine ilham kaynağı olmuştur.

İbnü'l-Vezîr'in açtığı bu ihlaslı ve hür tefekkür çığırı, Yemen'de İbnü'l-Emîr es-San'ânî (v. 1182/1768) ve Muhammed b. Ali eş-Şevkânî (v. 1250/1834) gibi zirve şahsiyetlerin yetişmesini sağlamıştır. Şevkânî, el-Bedrü't-Tâli' isimli biyografik eserinde İbnü'l-Vezîr'i 'İslâm âleminin gelmiş geçmiş en büyük muhakkiklerinden biri' olarak tavsif eder.

Bugün mezhep taassubunun, fırkacılık kavgalarının ve tekfir virüsünün İslâm coğrafyasını kemirdiği bir çağda, İbnü'l-Vezîr'in Îsârü'l-Hakk'ı; aklı nakille, irfanı sünnetle, adaleti tevhidle buluşturan sönmez bir meşale olarak dimdik ayaktadır.