İbnü'l-Murtazâ: el-Bahru'z-Zehhâr, Mukayeseli Mezhepler Hukuku ve İtikadî Adalet Külliyâtı

Ahmed bin Yahyâ el-Murtazâ, Yemen'in kadim San'a havzasında yetişmiş; kelâm, fıkıh usûlü, mukayeseli mezhepler ve dilbilimde ansiklopedik kudrete sahip müctehid bir imâmdır. Kısa süren imamet vazifesinin ardından zindana düşmüş, bu uzlet ve sabır dönemini kütüphaneleri kıskandıracak hacimde eserler telif ederek İslâm medeniyetine hediye etmiştir.

İbnü'l-Murtazâ'nın şaheseri olan el-Bahru'z-Zehhâr el-Câmi' li-Mezâhibi Ulemâi'l-Emsâr, fıkıh tarihinin en kapsamlı mukayeseli hukuk kodifikasyonudur. Eserde Hanefî, Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî, İmamiyye, Zeydiyye ve Zâhiriyye fakihlerinin görüşleri tarafsızca, sağlam isnadlarla ve delil tahlilleriyle yan yana konur.

İslâm düşüncesindeki kelâmî ve itikadî mezheplerin teşekkülünü ele alan bu eser, mezhepler tarihi (milel ve nihal) literatürünün en tenkidî kaynaklarındandır. Müellif fırkaları peşin hükümle tekfir etmek yerine, her bir düşüncenin hangi epistemolojik saikle ortaya çıktığını izah eder.

Kitâbü'l-Münye'nin meşhur bölümü olan Tabakātü'l-Mu'tezile, İslâm rasyonalizminin, dil felsefesinin ve kelâmî münazaraların kurucularını nesil nesil kaydeder. Vâsıl bin Atâ'dan Kādî Abdülcebbâr'a kadar aklî tefekkürün seyrini birinci elden vesikalarla aktarır.

İbnü'l-Murtazâ, kelâmî meselelerde ilâhî adalet (adl) prensibini merkeze alır. Yüce Yaratıcı'nın zulümden münezzeh olduğunu, insanın fiillerinde hür bir iradeye sahip bulunduğunu ve imtihanın sırrının bu hürriyetle kaim olduğunu aklî ve naklî delillerle savunur.

el-Bahru'z-Zehhâr'ın ruhu, fıkhî ihtilafları bir parçalanma değil, ümmet için rahmet ve hukukî zenginlik sayan nebevî hikmete dayanır. Farklı ictihadların toplumların farklı coğrafî ve zamansal ihtiyaçlarına cevap veren dinamik bir mekanizma olduğunu gösterir.

İbnü'l-Murtazâ siyasî felsefede saltanat ve keyfî monarşiye karşı durarak liyakat, adalet ve ilmi öne çıkarır. İdarenin meşruiyetinin zorbaca güçte değil, adaletle hükmetmekte ve mazlumun hakkını korumakta olduğunu açıkça beyan eder.

Dâvûd ez-Zâhirî ve İbn Hazm ekolünün metin lafızcılığı ile Ehl-i Re'y'in kıyas mantığını karşılaştıran müellif, lafzın sınırlarını aşmadan mananın hikmetine nüfuz etmenin dengeli usûlünü ortaya koyar.

İbnü'l-Murtazâ'nın biyografisi, iktidar hırsından arınmış bir âlimin zühd portresidir. Hapishane hücresini bir ilim akademisine dönüştürmüş, serbest kaldıktan sonra da dünyevî makamları reddederek dağlık Kawkaban bölgesinde talebe yetiştirmeye ve ibadete çekilmiştir.

Yemen'den Mısır'a, Şam'dan Osmanlı medreselerine kadar el-Bahru'z-Zehhâr, mukayeseli hukuk araştırmalarında Şevkânî'nin Neylü'l-Evtâr'ına ve modern İslâm hukuku çalışmalarına en zengin kaynaklık eden ana müracaat eseri olmuştur.