İslâm hukuk düşüncesinin mukayeseli metodoloji (hılâf ve hilâf fıkhı) ve icmâ sahasındaki tartışmasız en büyük otoritelerinden biri olan Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm b. el-Münzir en-Nîsâbûrî (241-318/855-930), İslâm ilimlerinin altın çağı sayılan hicrî III. asrın ikinci yarısında Horasan havzasının ilim başkenti Nîşâbur'da dünyaya gelmiştir. Genç yaşta başladığı ilim tahsilinde devrin büyük muhaddis ve fakihlerinin halkalarına katılmış; Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî, Ebû Zer'a er-Râzî, Müslim b. el-Haccâc gibi hadis otoritelerinin meclislerinden feyz almıştır. Ancak İbnü'l-Münzir'in ilim hayatındaki asıl büyük dönüşüm, Mekke-i Mükerreme'ye hicret ederek Harem-i Şerîf'e mücâvir olmasıyla gerçekleşmiştir. Hayatının olgunluk ve telif devresini Haremeyn'in kutsal atmosferinde geçiren allâme, 'Şeyhü'l-Harem' unvanıyla anılmış ve İslâm coğrafyasının dört bir yanından hac ve umre vesilesiyle Mekke'ye gelen âlimlerin müracaat kapısı olmuştur. Tabakat müellifleri Zehebî ve Sübkî, onu herhangi bir mezhebe körü körüne taklid ile bağlı olmayan, delili en kuvvetli olan içtihadı tercih eden 'Müstakil Müctehid' (Müctehid-i Mutlak) mertebesinde tavsif etmişlerdir.

İbnü'l-Münzir'in İslâm medeniyetine kazandırdığı en özgün ve aşılamaz şaheser, hiç şüphesiz 'Kitâbü'l-İcmâ''dır. İcmâ, Kur'ân ve Sünnet'ten sonra İslâm hukukunun üçüncü aslî delili olmasına rağmen, İbnü'l-Münzir'e kadar hangi fıkhî meselelerde ümmetin ittifak ettiğini maddeler halinde sistematik biçimde derleyen müstakil bir telif vücuda getirilmemişti. Müellif, ibâdât, muâmelât, ukūbât ve ahvâl-i şahsiyye sahalarında Sahâbe, Tâbiîn ve mezhep imamlarının üzerinde hiçbir muhalif kalmaksızın ittifak ettiği yüzlerce hükmü tespit etmiş ve 'Ecmeû alâ...' (Şu hususta icmâ ettiler) lafzıyla kayıt altına almıştır. Bu eser, fıkhî içtihad yapan müctehidler için bağlayıcı kırmızı çizgileri tayin eden bir anayasa hüviyeti taşımıştır. İbn Kudâme el-Mugnî'sinde, Nevevî el-Mecmû'unda ve İbn Hacer Fethu'l-Bârî'sinde bir hükmün icmaî olduğunu ispatlamak istediklerinde ilk olarak İbnü'l-Münzir'in el-İcmâ'ına atıfta bulunmuşlardır.

İbnü'l-Münzir'in devasa ilmî kudretini gösteren başyapıtı 'el-Evsat fi's-Sünen ve'l-İcmâ' ve'l-İhtilâf'tır. Bu eser, müellifin kayıp olan devasa eseri el-Mebsût ile daha muhtasar olan el-İşrâf arasında mükemmel bir orta yol teşkil eder. el-Evsat, yalnızca mezhep imamlarının değil; Hz. Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İbn Ömer, Âişe gibi Sahâbe fakihlerinin ve Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ b. Ebî Rabâh, Hasan-ı Basrî, İbrâhîm en-Nehaî, Zührî gibi Tâbiîn yıldızlarının her bir meseledeki fetvalarını senedleriyle nakleder. Müellif, bir meselenin önce merfû hadislerdeki delilini verir, ardından üzerinde icmâ olup olmadığını belirtir, şayet ihtilaf varsa her görüşün senedli dayanaklarını sergiler ve nihayetinde 'Ve bihî nekūl' (Bizim tercihimiz de budur) diyerek ilmî tercihte bulunur.

Fıkıh metodolojisinde hılâf ilminin en berrak aynası olan 'el-İşrâf alâ Mezâhibi'l-Ulemâ' (el-İşrâf alâ Mezâhibi Ehli'l-İlm), İslâm hukukçularının meselelere hangi açılardan yaklaştıklarını ve ihtilafların kaynaklarını gösteren eşsiz bir ders kitabıdır. İbnü'l-Münzir bu eserinde, fıkhî hükümleri mantıkî bir hiyerarşiyle özetlemiş; Ebû Hanîfe, Mâlik b. Enes, Şâfiî, Evzâî, Süfyân es-Sevrî, Ahmed b. Hanbel, İshâk b. Râhûye ve Dâvûd ez-Zâhirî'nin görüşlerini tarafsız bir vukufla mukayese etmiştir. Eser, farklı ictihadların birbirini nakzeden düşmanlıklar değil, şeriatın lafız ve illet zenginliğinden kaynaklanan meşru yorumlar olduğunu ispatlar.

Tarih ve tabakat kaynakları, İbnü'l-Münzir'in 'el-Mebsût fi'l-Fıkh' adlı eserinin onlarca cilt tutan ve o güne kadar İslâm dünyasında telif edilmiş en kapsamlı fıkıh ansiklopedisi olduğunu kaydeder. Nevevî, Tehzîbü'l-Esmâ ve'l-Luga'da bu eseri 'fıkıh sahasında bir benzeri daha yazılmamış azametli bir dağ' olarak nitelendirir. Eserin günümüze yalnızca bazı cüzleri ve diğer eserlerdeki iktibasları ulaşmış olsa da, İbnü'l-Münzir'in rivayetleri lafız lafız tenkit etme, ravilerin sika ve zayıf durumlarını belirtme ve sahabe kavillerini fıkhî kural haline getirme konusundaki dehası bu projenin azametini gözler önüne sermektedir.

İbnü'l-Münzir'in usûl anlayışı, Ehl-i Hadîs'in rivayet titizliği ile Ehl-i Re'y'in fıkhî derinliğini meczeden kâmil bir sentezdir. Ona göre sahih bir hadis sabit olduğunda, hiçbir kimsenin re'yi veya kıyası o hadisin önüne geçirilemez. Ancak hadisin sıhhati kadar, Sahâbe-i Kirâm'ın o hadisi nasıl anladığı ve tatbik ettiği de belirleyicidir. Kıyası bütünüyle reddeden Zâhirîlerin katılığından uzak durduğu gibi, nassın lafzını aşırı tevil ile tahrif eden re'y taraftarlarının serbestliğinden de sakınmıştır. İbnü'l-Münzir'in nazarında kıyas, ancak nassın bulunmadığı zaruret hallerinde ve nassın illetiyle tam bir mutabakat sağlandığında geçerli bir istinbat vasıtasıdır.

el-Evsat ve el-İcmâ'da ibadetler bölümü, İslâm ümmetinin amelî birliğinin haritasıdır. Abdestin farzları, guslü gerektiren haller, namazın rükünleri, cemaatin fazileti, zekâtın nisap miktarları ve haccın menâsiki gibi ana konularda sahabeden gelen tevatür derecesindeki uygulamaları sergiler. Örneğin abdestte başın meshinde icmâ olduğunu; ancak bütününün mü yoksa bir kısmının mı meshedileceği hususundaki mezhep ihtilaflarının sahabe tatbikatındaki çeşitliliğe dayandığını vukufiyetle ortaya koyar. İbadetlerin şeklî rükünlerinin arkasındaki manevî huşû ve niyet şartını ısrarla vurgular.

İbnü'l-Münzir muâmelât hukukunda ribânın haramlığı, akidlerde rızâ şartı, gabn-ı fâhiş ve aldatmanın butlânı konularındaki icmâları tespit etmiştir. Ticaretin serbestiyeti ile kamu düzeninin muhafazası arasındaki dengeyi kurarken, Sahâbe çarşı pazarlarındaki tatbikatı esas almıştır. Ukūbât (ceza hukuku) bahsinde ise 'Şüphelerle hadleri savınız' Nebevî kuralının icmaî niteliğini şerh etmiş; can, mal, ırz ve akıl emniyetini zedeleyen cürümlerde cezaların şahsîliği ve ispat vasıtalarının kat'iyyeti üzerinde durmuştur.

Sonraki dönem büyük İslâm âlimlerinin eserlerinde 'Kāle İbnü'l-Münzir' (İbnü'l-Münzir dedi ki) ifadesi, bir meselenin nihai tescili anlamına gelmiştir. İmam Nevevî 'el-Mecmû' Şerhu'l-Mühezzeb' adlı dev eserinde yüzlerce yerde İbnü'l-Münzir'in icmâ nakillerini ve tercihlerini senet kabul etmiştir. Hâfız İbn Hacer el-Askalânî, Fethu'l-Bârî'de Buhârî'nin fıkhî bab başlıklarını izah ederken İbnü'l-Münzir'in tespitlerine başvurmadan hüküm vermemiştir. İbn Kudâme, Sehâvî, Süyûtî ve Şevkânî gibi allâmeler, onun mezhepler üstü tarafsızlığına ve ilmî emanetine mutlak güven duymuşlardır.

Günümüz İslâm dünyasında mukayeseli hukuk araştırmaları, fıkıh meclisleri ve kanunlaştırma komisyonları için İbnü'l-Münzir'in metodu vazgeçilmez bir esin kaynağıdır. Mezhep taassubunun aşılarak maslahata ve sahih delile en uygun ictihadın seçilmesi (tahayyür ve telfîk) süreçlerinde, İbnü'l-Münzir'in ortaya koyduğu Sahâbe ve Tâbiîn görüşleri hazinesi eşsiz çözümler sunmaktadır. Modern İslâm fıkhı ansiklopedileri, onun el-İcmâ ve el-Evsat'ını temel başvuru omurgası olarak kabul etmektedir.