İbnü'l-Münîr el-İskenderânî: el-İntisâf min Ziyâğâti'l-Keşşâf ve Belâgatü't-Tefsîr Külliyâtı

Yedinci hicrî asırda Mısır ve İskenderiye, Memlükler idaresinde İslâm dünyasının en canlı ilmî ve fıkhî merkezlerinden biriydi. Bu muhitin en seçkin simalarından biri olan Nâsırüddin Ahmed b. Muhammed İbnü'l-Münîr el-Cüzâmî el-İskenderânî (v. 683/1284), Mâlikî mezhebinin kâdılkudâtı, edip, şair ve fevkalade velûd bir müfessirdi. Hem aklî hem naklî ilimlerdeki dehâsı, onu çağdaşı olan büyük âlimlerin gıpta ile baktığı bir kutup haline getirmiştir.

Cârullâh ez-Zemahşerî'nin (v. 538/1144) kaleme aldığı 'el-Keşşâf 'an Hakāikı Gavâmidi't-Tenzîl', Kur'ân-ı Kerîm'in eşsiz nazmını, me'ânî ve beyân inceliklerini ortaya koymada bir dönüm noktasıydı. Ancak Zemahşerî, Mu'tezile mezhebinin 'Usûl-i Hamse' (Tevhid, Adl, Va'd ve Vaîd, Menzile beyne'l-menzileteyn, Emr bi'l-ma'rûf) prensiplerini ayetlerin gramatikal ve edebî tefsirine öylesine ustalıkla yedirmişti ki, sıradan bir okuyucunun bu itikadî saptırmaları fark etmesi imkânsızdı.

İbnü'l-Münîr, Zemahşerî'yi toptan reddetmek yerine 'el-İntisâf min Ziyâğâti'l-Keşşâf' (Keşşâf'ın Sapmalarına Karşı Hakkaniyet Terazisi) adlı eserini telif etti. 'İntisâf', kelime manasıyla adaleti tesis etmek, hakkı sahibine teslim etmek demektir. İbnü'l-Münîr, Zemahşerî'nin edebî tahlillerindeki dehâsını takdirle kabul ederken, onun Mu'tezilî ön kabullerle âyetleri zoraki tevile tâbi tuttuğu her noktayı tek tek cerhetmiştir.

Zemahşerî, Kıyâme Sûresi'nin 'Rablerine bakacaklardır' (ilâ Rabbihâ nâzırah) ayetinde geçen 'nazar' kelimesini 'beklemek' (intizâr) manasına bükerek müminlerin ahirette Cemâlullâh'ı göreceği hakikatini inkâr etmiştir. İbnü'l-Münîr, Arap dilinin en kadim şiir şahitlerini ve 'nazar' fiilinin 'ilâ' harf-i ceriyle kullanıldığında sadece ve sadece 'gözle basarî rüyet' manasına geldiğini kat'î delillerle ispat ederek Zemahşerî'nin edebî safsatasını yerle bir etmiştir.

Mu'tezile'nin 'Kur'an mahluktur' dogmasını âyetlerin arasına sinsice yerleştiren Zemahşerî'ye karşı İbnü'l-Münîr, Kelâm-ı İlâhî'nin zât ile kaim kadîm Kelâm-ı Nefsî olduğunu, lafızların ise bu ezelî mânânın tezahürü bulunduğunu nahiv ve belâgat kaideleriyle şerh etmiştir. İbnü'l-Münîr'e göre Kur'an'ın i'câzı, bizzat onun mahluk olmayıp Hâlık'ın gayr-i mahluk kelâmı olmasından kaynaklanmaktadır.

Zemahşerî, kulun kendi fiillerinin mutlak yaratıcısı olduğunu iddia ederek Ehl-i Sünnet'in kader inancını 'cebr' ithamıyla lekelemeye çalışır. İbnü'l-Münîr, Sâffât Sûresi 96. ayetteki 'Sizi de yaptıklarınızı da Allah yarattı' beyanını ele alarak, fiilin halkedilmesi (yaratılması) ile kesbedilmesi (kazanılması) arasındaki ince nizamı belâgat terazisinde izah etmiştir.

İbnü'l-Münîr'in en büyük ilmî muvaffakiyeti, belâgat ilminin sadece Mu'tezilîlerin tekelinde olmadığını, bilakis Ehl-i Sünnet akidesinin Kur'an'ın edebî i'câzına çok daha mükemmel uyum sağladığını göstermesidir. İstiare, mecaz-ı mürsel, kinaye ve tekit sanatları Ehl-i Sünnet tevilinde zorlamadan uzak, fıtrî bir ahenk sergiler.

Kur'an'ın bir benzerinin getirilemeyişi (i'câz), lafzın zarafeti ile mânânın derinliğinin ayrılmaz bir vahdet teşkil etmesidir. İbnü'l-Münîr, Zemahşerî'nin tek taraflı rasyonalist yorumlarının âyetlerin bâtınî derinliğini ve ilâhî azametini zedelediğini ortaya koymuş; i'câzın kemâlini 'nazm-ı celîl' kavramıyla tefsir etmiştir.

İbnü'l-Münîr aynı zamanda Mâlikî fıkhının büyük bir imamıydı. 'el-Muktefâ fî Ahkâmi'l-Müstafâ' ve 'el-Bahru'l-Kebîr' adlı fıkıh eserlerindeki dirâyetini tefsire taşımış; ahkâm âyetlerinin lügavî delaletlerini fıkhî usûl kaideleriyle mezcederek tefsirde ahkâm-belâgat köprüsünü kurmuştur.

Tarih boyunca İslâm uleması Keşşâf tefsirini okurken el-İntisâf'ı yanından ayırmamıştır. Kādî Beyzâvî, Nesefî ve Ebüssuûd Efendi gibi dev müfessirler, Zemahşerî'nin belâgat inceliklerini Ehl-i Sünnet akidesine naklederken doğrudan İbnü'l-Münîr'in süzgecinden istifade etmişlerdir. İntisâf, ilim tarihinde tarafsız fakat tavizsiz tenkit ahlakının ebedî abidesidir.