İbnü'l-Kuff: el-Umde fî Sınâ'ati'l-Cirâhe, İslâm Cerrahi Sanatı, Anatomi, Travmatoloji ve Ameliyat Teknikleri Külliyâtı

Ebü'l-Ferec Emînüddin Ya'kūb b. İshâk el-Melesî, bilinen adıyla İbnü'l-Kuff (630-685/1233-1286); Ürdün'ün Aclûn kalesinde doğmuş, Dımaşk (Şam) ve Kahire'de yetişmiş büyük bir hekim ve cerrahtır. Babası İshak, Eyyûbî ve Memlük saraylarında kitâbet görevinde bulunmuş saygın bir Hristiyan devlet adamıydı. İbnü'l-Kuff, ilk tıp tahsilini meşhur tıp tarihçisi ve hekimi İbn Ebî Usaybia'dan (Uyûnü'l-Enbâ müellifi) Sarhad'da almıştır. Daha sonra Şam'a giderek dönemin tıp merkezi olan Nûrî Bîmâristanı'nda (Bîmâristân-ı Nûrî) klinik eğitim görmüş, meşhur hekim Şemseddin el-Küllî'den cerrahi ve anatomi öğrenmiştir. İbnü'l-Kuff, Memlük sultanı Baybars ve Kalavun dönemlerinde Aclûn Kalesi hekimliği ve Şam Kalesi cerrahlığı görevlerini ifa etmiş, orduda savaş cerrahı olarak binlerce yaralıyı bizzat tedavi etmiştir.

İbnü'l-Kuff'un tıp tarihindeki eşsiz yeri, hicrî 670 (m. 1271) yılında tamamladığı 'el-Umde fî Sınâ'ati'l-Cirâhe' (Cerrahi Sanatının Temel Dayanağı) adlı abidevî eserinden kaynaklanır. Zehrâvî'nin 'et-Tasrîf'inin cerrahi kısmı müstakil bir risale olarak kabul edilmekle birlikte, el-Umde tıp ansiklopedilerinin bir bölümü olarak değil; baştan sona yalnızca genel ve özel cerrahiye tahsis edilmiş ilk tam teşekküllü İslâmî cerrahi el kitabıdır. Müellif, cerrahinin hekimlikten aşağı bir zanaat (el işçiliği) olarak görülmesine şiddetle karşı çıkar; cerrahın insan anatomisini, fizyolojisini ve farmakolojisini en üst düzeyde bilmesi gereken hakiki bir tabip olması gerektiğini savunur.

el-Umde fî Sınâ'ati'l-Cirâhe, son derece pedagojik ve sistematik yirmi ana bölüme ('makāle') ayrılmıştır. İlk makaleler genel anatomiye (kemikler, kaslar, sinirler, damarlar), dokuların yapısına ve fizyolojisine hasredilmiştir. Ardından yara türleri (basit ve kompoze yaralar), iltihaplar, apseler ve kangren ele alınır. Sonraki bölümlerde damar cerrahisi, koterizasyon (dağlama), kırıklar ve çıkıklar (ortopedi), kafatası travmaları ve trepanasyon (kafatası delme), göz, kulak, burun ve boğaz cerrahisi, üroloji (mesane taşları ameliyatı), fıtıklar, tümörler ve amputasyon teknikleri en ince ayrıntısına kadar anlatılır. Her bölümde teşhis, cerrahi endikasyon, ameliyat safhaları ve postoperatif bakım sıralı bir protokolle sunulur.

İbnü'l-Kuff, cerrahideki başarının temelinin kusursuz bir anatomi (teşrih) bilgisine dayandığını ısrarla vurgular. 'Anatomiyi bilmeyen bir cerrah, gözleri bağlı olarak tehlikeli bir ormanda yürüyen adama benzer; nereyi keseceğini bilmediği için hastasını ölüme götürür.' Eserde insan bedenindeki 248 kemik, kasların başlangıç ve bitiş noktaları, motor ve duyusal sinirlerin omurilikten çıkış yolları ve arter ile venlerin güzergâhları hayranlık uyandırıcı bir hassasiyetle çizilir. İbnü'l-Kuff, Galen'in anatomik hatalarını klinik ve diseksiyon tecrübesiyle düzelten erken hekimler arasında yer alır.

el-Umde'nin tıp bilimine yaptığı en büyük katkılardan biri, hemostaz (kanamayı durdurma) ve damar cerrahisi sahasındadır. İbnü'l-Kuff, ameliyat esnasında arter veya ven kanamalarını kontrol altına almak için kademeli metotlar geliştirmiştir: 1) Doğrudan parmakla baskı (tamponad); 2) Soğuk su ve kurutucu bitkisel tozların tatbiki; 3) Damarın burgu ile bükülmesi (torsiyon); 4) Kızgın demirle dağlama (koterizasyon); 5) Damarın ipek iplikle bağlanması (ligatür); 6) Hasarlı damarın uç uca dikilmesi (vasküler sütür). İpek ipliğin cerrahide damar bağlamada kullanılışını açıkça tarif eden İbnü'l-Kuff, modern damar cerrahisinin öncülerindendir.

İbnü'l-Kuff, Aclûn ve Şam kalelerinde kale hekimi ve ordu cerrahı olarak görev yaptığı için geniş bir askerî travmatoloji tecrübesine sahipti. el-Umde'de savaş yaralanmalarına ayrılan bölüm, Ortaçağ askerî tıbbının en yetkin kılavuzudur. Vücuda saplanan ok uçlarının (demir temrenlerin) çıkarılması için özel cerrahi pensler, kıskaçlar ve çekiciler tasarlamıştır. Okun zehirli olup olmadığının anlaşılması, göğüs ve karın boşluğuna nafiz (nüfuz eden) yaralanmalarda iç organların muayenesi, bağırsak perforasyonlarında ince iplikle dikiş atılması ve enfeksiyonun önlenmesi için şarap ve sirke ile dezenfeksiyon yapılması ayrıntıyla tarif edilir.

Eserin ortopediye ayrılan makalesi, kırık ve çıkıkların tedavisi (cebr ve iltihâm) konusunda ileri bir seviyeyi temsil eder. İbnü'l-Kuff; kol, bacak, kalça, köprücük kemiği ve kaburga kırıklarının yerine oturtulması (redüksiyon) için özel mekanik traksiyon askıları ve ahşap ateller tasarlamıştır. Kırık kemiğin yanlış kaynamasını önlemek için uygulanan bandajlama tekniklerini, kemik uçlarının açık yaradan dışarı fırladığı açık (komplike) kırıklarda nekroze kemik parçalarının testere ve keskiyle temizlenmesini (rezeksiyon) anlatır. Çıkıklarda ise eklemin tekrar yerine girmesini sağlayan anatomik manevraları şematize eder.

Ortaçağ'da cerrahinin önündeki en büyük engel ağrı ve şok idi. İbnü'l-Kuff, ameliyat öncesinde hastanın ağrı duymasını engellemek amacıyla farmakolojik anestezi formülleri geliştirmiştir. Afyon (haşhaş özü), banotu (hyoscyamus), adamotu (mandragora), baldıran ve şarap karışımıyla hazırlanan solüsyonları ve 'uyutucu sünger' (el-münevvime / soporific sponge) yöntemini kullanmıştır. Bu sünger hastanın burnuna ve ağzına tatbik edilerek derin bir uyku ve uyuşma hali sağlanır; ameliyat tamamlandıktan sonra ise sirkeye batırılmış bezlerle hasta uyandırılırdı. Bu pratikler, cerrahi anestezinin tarihsel gelişimindeki kilometre taşlarıdır.

İbnü'l-Kuff, cerrahi şaheserinin yanı sıra genel tıp sahasında 'el-Kâfî fi't-Tıbb' (Tıpta Yeterli Olan) adlı kapsamlı bir eser daha kaleme almıştır. Bu eserde sağlığın korunması (hıfzıssıhha), mevsimsel hastalıklar, su ve hava temizliği, gıda hijyeni ve bebek bakımı gibi koruyucu hekimlik konularını işlemiştir. İbnü'l-Kuff'a göre en iyi cerrah, hastasını ameliyat masasına yatırmaya mecbur bırakmayan; koruyucu tedbirlerle hastalığın cerrahi aşamaya gelmesini önleyen hekimdir.

İbnü'l-Kuff, Endülüslü büyük cerrah Ebü'l-Kāsım ez-Zehrâvî ile birlikte İslâm cerrahi geleneğinin iki büyük kutbundan biridir. Zehrâvî cerrahi aletlerin tasarımı ve resmedilmesinde öncülük ederken; İbnü'l-Kuff cerrahiyi teorik fizyoloji, patoloji, cerrahi anatomi ve farmakolojiyle bütünleştirerek tam bir akademik tıp disiplini haline getirmiştir. el-Umde, Şam ve Kahire hastanelerinde asırlarca cerrah adaylarının el kitabı olarak okutulmuş; İslâm medeniyetinin insan hayatına, acıyı dindirmeye ve anatomik hakikate verdiği kıymetin ebedî bir anıtı olarak tıp tarihindeki mümtaz yerini muhafaza etmiştir.