İbnü'l-Kıftî ve Târîhu'l-Hukemâ: İdrisî Hikmet, Kadim Filozoflar ve İlimlerin Silsilesi Külliyatı
Fasıl I: Halep Veziri İbnü'l-Kıftî ve 50.000 Ciltlik Kütüphane
Mısır'ın Kıft kasabasında doğup Kudüs'te tahsil gören ve ardından Halep Eyyûbî Meliki ez-Zâhir Gazi'nin veziri olan İbnü'l-Kıftî, tarihin gördüğü en tutkulu kitap âşıklarından biridir. Devlet işlerinden arta kalan tüm servetini ve vaktini dünyanın dört bir yanından nâdir yazma eserleri toplamaya hasretmiştir. Vefat ettiğinde arkasında bıraktığı kütüphane 50.000 ciltten fazlaydı ve devrin tüm Doğu ve Batı âlimlerinin başvuru merkeziydi.
Kıftî, felsefe (hikmet), riyâziye, felekiyyât (astronomi) ve tabiat ilimlerinin İslâm dünyasında yanlış anlaşıldığını; zâhir ulemasının bir kısmının bu ilimleri peşinen 'küfür' sayarken, bazı filozofların da şeriatı hafife aldığını görmüştür. İşte Târîhu'l-Hukemâ, akıl ile vahyin kadim kardeşliğini belgelemek amacıyla telif edilmiştir.
Fasıl II: Üç Hermes Nazariyesi ve Hikmetin İlâhî Menşei
İbnü'l-Kıftî'nin eserindeki en çarpıcı ve derin bahislerden biri Üç Hermes (el-Herâmise es-Selâse) nazariyesidir:
1. Birinci Hermes (Hermesü'l-Evvel - Uhnûh / Hz. İdrîs)
Tufan'dan önce Yukarı Mısır'da yaşamış peygamberdir. Kalemle ilk yazı yazan, elbiseyi ilk diken, yıldızların feleklerini ve tıp ilmini vahiy yoluyla ilk alan zattır. Tufan'da ilimlerin kaybolmaması için ehramların (piramitlerin) duvarlarına sembolik vefk ve hendese nakışlarını kazımıştır.
2. İkinci Hermes (Hermesü'l-Bâbilî)
Tufan'dan sonra Bâbil ve Keldâni yurdunda zuhur eden hakîmdir. Tıbbı, riyâziyeyi, felek derecelerini ve musiki perdelerini yeniden canlandırmış; Pisagor'a ilham veren doğu hikmet halkasını kurmuştur.
3. Üçüncü Hermes (Hermesü'l-Mısrî - Trismegistus)
Mısır'da hikmet şehirlerini kuran, simya, madenler, zehirler ve tılsımlar ilmini (Havâssü'l-Eşyâ) tedvin eden, nefsani arınma ile melekût irtibatını kuran hikmet üstadıdır.
Kıftî bu silsileyle gösterir ki; Grek felsefesinin kaynağı sayılan Milet ve Atina ekolleri, köklerini İdrisî nübüvvet kandilinden beslenen Mısır ve Bâbil mabedlerinden almıştır.
Fasıl III: Câbir b. Hayyân ve İslâm Simyasının Kuruluşu
İbnü'l-Kıftî, kimyanın babası sayılan Câbir b. Hayyân et-Tûsî'ye eserinde mümtaz bir yer ayırır. Câbir'in İmam Câfer-i Sâdık'ın (r.a.) talebesi olduğunu; maddelerin kimyasal dönüşümünü (mizanü'l-hurûf ve mizanü'l-anâsır) ilahî isimlerin tecellisi olarak formüle ettiğini anlatır.
Câbir'in meşhur sözünü nakleder: 'Kim ki laboratuvarında bizzat amel ve tecrübe etmezse, o kimse asla hakîm olamaz. Fakat kim ki tecrübesini Allah'ın kâinata koyduğu mizan ile tartmazsa, o da asla felaha eremez.' Bu bakış açısı, İslam dünyasında pozitif deney ile tefekkürün nasıl etle tırnak gibi kaynaştığının en parlak kanıtıdır.
Fasıl IV: İskenderiye Kütüphanesi Efsanesi ve Hakikat
İbnü'l-Kıftî'nin eserinde yer alan Yahyâ en-Nahvî (John Philoponus) biyografisi, Batılı şarkiyatçıların yüzyıllar boyu istismar ettiği 'İskenderiye Kütüphanesi'nin yakılışı' efsanesinin kaynağı olarak tartışılmıştır. Modern tarihçilerin ve bizzat hakikat ehli müelliflerin ortaya koyduğu üzere; Sezar ve Hristiyan piskopos Theophilos devrinde asırlar önce tahrip edilen bu kütüphanenin İslam fethine fatura edilmesi tarihi bir iftiradır.
İbnü'l-Kıftî'nin eserinin bütünü incelendiğinde, Müslümanların fethettikleri her topraktaki kadim kütüphaneleri nasıl altın değerinde korudukları, Beytü'l-Hikme'de Yunanca, Farsça ve Sanskritçe metinleri nasıl tercüme ettirip insanlığa armağan ettikleri apaçık görülür.
Fasıl V: Târîhu'l-Hukemâ'nın Ebedî Mesajı
İbnü'l-Kıftî'nin Târîhu'l-Hukemâ külliyatı bize şu hakikati fısıldar: Hikmet, müminin yitik malıdır; nerede bulursa onu almaya en layık olan odur. İster Nil kıyısındaki bir Hermes ehramından, ister Atina Akademisi'nden, ister Bağdat'ın Beytü'l-Hikme'sinden gelsin; gerçeğin ve tevhîdin izini taşıyan her doğru bilgi İlahî Kaynak'tandır.
Bu eser, dogmatizme saplanmadan aklı yücelten, fakat aklı da Yaratıcı'nın hudutsuz azameti karşısında secdeye davet eden muazzam bir medeniyet manifestosudur.
✦ İlim Meclisine Katılın ✦
Sihravemen Külliyatı'ndaki diğer 50 İlim Odası ve 60 Büyük Risale ile tefekkür yolculuğunuza devam edin.
FASIL V: Varlık Mertebeleri, Nedensellik ve İlahî İrade Felsefesi
İslam kelam ve düşünce geleneğinde İbnü'l-Kıftî ve Târîhu'l-Hukemâ: İdrisî Hikmet, Kadim Filozoflar ve İlimlerin Silsilesi Külliyatı metni, varlığın kökeni, ilahi sıfatlar ve nedensellik (illiyet) meselesinde çığır açıcı tahliller sunar. Varlık (vücûd), ya bizâtihi zorunludur (Vâcibü'l-Vücûd olan Allah) ya da var olmak için bir başkasına muhtaçtır (Mümkinü'l-Vücûd olan kâinat). Mümkin olan hiçbir şey kendi kendine var olamayacağı için, sebep-sonuç zinciri ezelde mutlak bir İlk İllet'e dayanmak mecburiyetindedir.
Gazzâlî'nin illiyet eleştirisinden İbn Rüşd'ün nizam deliline kadar İslam mütefekkirleri, tabiat kanunlarının bağımsız birer tanrı olmadığını; Cenâb-ı Hakk'ın 'Âdetullâh' üzere icra ettiği kesintisiz yaratılış fiilleri olduğunu ispat etmişlerdir.
FASIL VI: Akıl-Vahiy Dengesi ve Kelâmî Ekoller Mukayese Tablosu
Aşağıdaki tablo, eserde ele alınan temel felsefi/itikadî tezler ile İslam düşünce tarihindeki ana ekollerin yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:
| Mesele | Ehl-i Sünnet (Eş'arî / Mâtürîdî) | İslam Felâsifesi (Meşşâî / İşrâkî) | Tasavvuf (Ehl-i Keşf) |
|---|---|---|---|
| Âlemin Yaratılışı | Hudûs (Sonradan, yoktan yaratılma) | Kıdem-i âlem veya Ezelî Sudûr | Tecellî-i dâim ve her an yeni yaratılış |
| Akıl-Vahiy İlişkisi | Akıl esası anlar, vahiy kemale erdirir | Akıl en üst hakemdir, tevil esastır | Akıl ayak bağıdır, zevk ve keşf esastır |
| İrade ve Kesb | Hakk yaratır, kul kesbeder | Deterministik kozmik nizam ve akıl | Kul mutlak fakr içindedir, fâil Hakk'tır |
| Ruhun Mahiyeti | Latif bir cisim, ilahi bir emr | Maddeden mücerred gayr-i maddî cevher | Nefha-i İlahi ve Esmâ aynası |
FASIL VII: Çağdaş İtikadî Krizlere Karşı Metodolojik Kalkan ve Netice
Modern çağın pozitivist, materyalist ve şüpheci taarruzlarına karşı İbnü'l-Kıftî ve Târîhu'l-Hukemâ: İdrisî Hikmet, Kadim Filozoflar ve İlimlerin Silsilesi Külliyatı'nin sunduğu akılcı ve irfanî zırh bugün her zamankinden daha hayatidir:
- Hakikatin Bütünlüğü: Bilimi dinden, aklı kalpten ayırmayan tevhidî bir epistemoloji inşa etmek.
- Kozmik Anlam Arayışı: İnsanın tesadüf eseri savrulan bir toz zerresi değil; kâinatın gözbebeği (Zübde-i Âlem) olduğunu idrak etmek.
- İstikamet ve Basiret: Kuru cedel ve lafazanlıktan kaçınıp ahlakla yoğrulmuş bir ilim yolculuğunu sürdürmek.
Bu muhkem esaslar, dünü bugüne, aklı ebediyete bağlayan sağlam bir tefekkür köprüsüdür.